Në kuadrin e Panairit të 10-të të Librit "Prishtina 2008"

Në bashkëpunim me Bibliotekën Kombëtare-Universitare të Kosovës dhe në mjediset e kësaj të fundit, Instituti i Librit dhe Promocionit "Toena" vendosi të promovonte këtë herë veprën e shkrimtareve femra, duke mundësuar edhe kontaktin e drejtpërdrejtë të të interesuarve me vetë autoret. Diana Çuli, një prej shkrimtareve më të njohura dhe më të sukseshme të viteve të fundit, aktualisht deputete në kuvendin e Shqipërisë dhe një prej veprimtareve më të dalluara kryesisht në mbrojtje të femrës shqiptare kthehet në Prishtinë pothuaj pas një dekade. Ka shkruajtur romane, tregime, drama, përkthen nga disa gjuhë, por njihet kryesisht si romanciere. Për vitin 2007 është shpallur si "Shkrimtarja e vitit" nga Shoqata e Botuesve Shqiptarë për romanin e saj "Gruaja në kafe". Librat që do jenë objekt i përurimit në takimin me shkrimtaren në Prishtinë janë: "Diell në mesnatë", "Gruaja në kafe", "Rekuiem" dhe “Dhe nata u nda në mes". Takimi me Diana Çulin u organizua në mjediset e Bibliotekës Kombëtare-Universitare, ditën e martë, datë 20 maj 2008, ora 11.00. Për Diana Çulin folën botuesi Fatmir Toçi, shkrimtari Mehmet Kraja dhe studiuesja e njohur Shefkije Islamaj. Flutura Açka është poete e njohur, romanciere, botuese me nuhatje për botimin e autorëve të njohur, por edhe si publiciste active, kryesisht për problemet e librit, kulturës dhe ato sociale. Rrugëtimi i saj drej Kosovës është një prej dashurive të saj, ndaj dhe është shumë e njohur prej lexuesve kosovarë. Veprat që ajo do të paraqesë para lexuesve të Prishtinës janë: "Hiri", "Zbathur" (poezi), "Kryqi i harresës" dhe "Lutje dimri" (poezi). Me vëllimin e zgjedhur me poezi "Lutje dimri" botuesi i "Toenës" e ka futur në kolanën e artë të "poezisë së zgjedhur shqipe". Takimi me Flutura Açkën u organizua ditën e martë, datë 20 maj 2008, ora 16.00 në mjediset e Bibliotekës Kombëtare-Universitare të Prishtinës. Për Flutura Açkën folën botuesi Fatmir Toçi, studiuesit Ali Aliu e Emin Kabashi, poeti Ali Podrimja etj.

Roman mbi vrazhdësinë e realitetit

Diana Çuli - Gruaja në kafe

Botimi i çdo libri të mirë është festë. Është festë sidomos kur botohet një roman i mirë dhe kur autori është një grua. Thuhet se romani është maturë e letërsisë. Kur femrat shkruajnë romane do të thotë se letërsia po jep me shumë sukses provimin e maturës. Ndërsa unë e kam fjalën për autoren e çmuar të romanit shqip Diana Çuli.
Autorja e romanit me titull Gruaja në kafe që po përurojmë sot dhe që nis Festën e Librit në Prishtinë, Diana Çuli është autore e disa romaneve, autore e tregimeve, novelave e skenarëve të disa filmave. Është autore e artikujve e studimeve letrare. Puna e saj e suksesshme shquhet edhe në drejtime të tjera: në gazetari, në politikë dhe në fushën sociale.
Megjithatë, puna e saj më e frytshme duhet të konsiderohet në fushën e krijimtarisë artistike - në prozë. Ajo është autore e disa romaneve, ndër to edhe me çmime në konkurset letrare dhe të përkthyera në disa gjuhë evropiane.
Romani Gruaja në kafe i botuar së fundi nga Shtëpia Botuese TOENA dëshmon se Diana Çuli është shkrimtare që vuan dhe shqetësohet për realitetin shqiptar, një shkrimtare që nuk pajtohet me këtë realitet dhe se është e ndërgjegjshme për misionin e vet.
Jetojmë në kohë shfytyrimesh, në kohë krizash morale, që shprehet jo vetëm në materializmin e paskrupullt dhe banditizmin politik, ekonomik e kulturor, por edhe në një kohë me përpjekje të shtuara për reduktimin e konceptit të lirisë qytetare, me gjithë deklarimet për të kundërtën.
Ky realitet i deformuar moral, social, politik, kulturor në romanin Gruaja në kafe paraqitet përmes dramës së individit, por që reflekton dramën kolektive. Romani, në të vërtetë, është një paraqitje e këtij realiteti.
Shqetësimi krijues i shkrimtares Diana Çuli në romanin Gruaja në kafe është e keqja e dhunshme ndër ne edhe rreth nesh, mashtrimi, hipokrizia, dyfytyrësia, një realitet horrash e përfituesish. Viktimë e radhës së mashtrimit dhe përfitimit është Gim Fortuzi. Dje, i kërcënuar, i rrezikuar dhe viktimë nga dhuna e pushtetit; sot, i pasigurt i rrezikuar dhe viktimë i një realiteti të zhytur në krizën morale.
Gim Fortuzi, kryepersonazhi i romanit, një burrë rreth të gjashtëdhjetave, i vetmuar, do të përpiqet të palosë pjesë të mozaikut të prishur kushedi sa larg, në të vërtetë do të përpiqet të plotësojë zbrazëtitë e mëdha të krijuara në kohën kur kishte përjetuar dhunën shtetërore që e kishte shndërruar në viktimë. Gim Fortuzi do të përpiqet të kapë kohën e ikur përgjithmonë. Përpjekja e tij, për të rigjetur veten e kohën e tij të humbur, nis në kafenenë Dalai Lama Bar. Por, si ndodh zakonisht në jetë, gjërat e humbura rrallë e kurrë nuk gjenden, sidomos asnjëherë aty ku nuk kanë humbur. Do të jetë kjo përpjekje e mundimshme e ngjitjes së grimcave të së vërtetës së tij duke ndenjur e pritur në kafenenë Dalai Lama Bar. Dhe do të “gjejë”. Populli i sprovuar me të gjitha i ka sintetizuar mirë këto situata në shprehjen “Çka humbet mos u gjet!” ose “Çka të lypësh do të gjesh!” dhe Gim Fortuzi do të provojë vërtetësinë e të dy këtyre përvojave të endura në jetën njerëzore. Në kërkimin e rinisë së humbur, në kërkimin e përjetimeve të humbura, në kërkimin e dashurisë, ai do të bindet se kohët nuk kthehen edhe në u kthefshin, ato kthehen në një formë, për të cilën nuk jemi të vetëdijshëm nëse është e vërteta ose një përhumbje e jona e sërishme për të cilën paguhet një çmim i madh. Në kërkimin e rinisë së humbur, në kërkimin e dashurisë e të përjetimeve të humbura ai do të “gjejë” diçka tjetër: do të gjejë ashpërsinë e dhunën e realitetit, shfytyrimin e njeriut në kushtet e rrethanat në të cilat ai kishte arritur të kompensonte vetëm jetën e tij materiale, po jo tjetër çka. Në situata të këtilla, zhgënjimi është humbja më e vogël.
Përballja me hidhësinë e jetës, me vrazhdësinë e saj, përballja me të vërtetën se mundësitë tona janë shumë, shumë herë më të vogla se ç’jemi të vetëdijshëm ta kuptojmë, se ajo që çka kaluar nuk kthehet kurrë, është një përballje rrënuese për individin, edhe për Gim Fortuzin, një përballje që nuk mund të mbulohet me të vërtetën e pranuar filozofike “prej pësimit mësimi”. Për Gim Fortuzin kuptimi aksiologjik i kësaj të vërtete nuk ka vlera.
Të ngjarën e Gim Fortuzit, autorja e kthen në sprova morale e psikologjike të tij. Për dallim nga heroi i romanit tradicional, i gatshëm për kundërvënie e veprime, heroi i romanit të sotëm gjendet në rrethana të kufizuara të veprimit, në qark të mbyllur. Heshtja dhe pajtimi janë shpëtimi i vetëm.
Në roman tregohen forcat që çojnë kah poshtërimi, varfërimi shpirtëror e degradimi moral i qenies njerëzore, i detyruar të pranojë domosdonë e momentit dhe t’i përkulet normave të psikologjisë oportune. Duke mbrojtur paprekshmërinë e lumturisë personale, shkrimtarja përçon te lexuesi procesin e shkatërrimit të botës intime të njeriut në kushtet e pështjellimeve dhe konfuzioneve kolektive.
Romani Gruaja në kafe i Diana Çulit zbërthen gjedhen realiste të narracionit. Objektivizimi i qartë poetik sugjeron temën, kohën dhe hapësirën ku ndodh veprimi e ku lëvizin personazhet e romanit, është koha dhe hapësira në të cilën jetojmë, që i njohim dhe që po i provojmë. Personazhet e Diana Çulit janë dhe personazhe të njohura, ata jetojnë pranë nesh, i njohim, në të vërtetë personazhet bëhen të përfytyrueshëm lehtë apo më mirë të identifikueshëm në realitetin tonë.
Në nivelin e strukturës, përbërësit e romanit nuk paraqesin elemente të veçanta të poetikës, por përmes gjuhës evokuese mund të dallohen konturet e veçanta të një realiteti të këtillë. Gjuha është në funksion të paraqitjes së gjendjes fizike, shpirtërore e emotive të personazheve të romanit. Në rrafshin gjuhësor ajo që duhet të thuhet, gjithsesi, është se kufijtë e përzgjedhjes gjuhësore i ka përcaktuar tematika. Mund të thuhet se romani është i motivuar estetikisht dhe gjuhësisht.
Në kohën në të cilën jetojmë, funksioni i letërsisë bie fuqishëm dhe realiteti më shumë ndikon në tekstin sesa teksti në realitetin. Romani i shkrimtares Diana Çuli Gruaja në kafe është dëshmi e kësaj dhe e realitetit tonë të njëmendtë: të ashpër, të dhunshëm, shpesh jonjerëzor, kiç, sipërfaqësor, cinik. Romani zëshëm artikulon “padobishmërinë” e çdo etike ose të çdo përpjekjeje për humanizimin e njeriut tonë. “Se ka breza të tërë njerëzish, - thotë autorja, - që u shkon gjithë jeta pa u përballur me asnjë lloj përmbysjeje, … se ka njerëz që as nuk duan t’u ndodhë gjë, që jeta u rrëshqet nëpër duar si ujët që rrjedh dhe ashtu edhe e përfundojnë, pa ngjyrë, pa shije.” Shkrimtarja shpreh pakënaqësinë, dëshpërimin, revoltën dhe pashpresën përmes Gim Fortuzit, në të vërtetë romani në mënyrë diskrete, të jo drejtpërdrejtë, shpreh angazhimin shoqëror të autores dhe përmban vizion të qartë kritik.
Diana Çuli ka gjetur një mënyrë jo imponuese për të na e kujtuar, për të na shëruar pa e ndier nga sëmundja e indiferencës, për të na të bërë të vetëdijshëm për rëndësinë e mobilizimit kundër së keqes, përmes artit.
Romani Gruaja në kafe i Diana Çulit provon faktin e njohur se shkrimtari i vërtetë mund të jetojë vetëm në realitetin e kohës së vet dhe vetëm aty ai mund të bëhet i ndërgjegjshëm për përgjegjësitë e tij morale e shoqërore. Duke e përmbyllur shkrimin, dua ta përgëzoj sinqerisht autoren me urimin: Ardhshin edhe romane të tjerë të mirë nga pena e saj!

Shefkije Islamaj

Prishtinë
20 maj 2008

Fjalë për krijimtarinë letrare të poeteshës dhe prozatores Flutura Açka

Gjuha e prozës moderne dhe e poezisë së ngrysur

Të veçantat e poezisë

Në radhë të parë, autorja për krijimtarinë e së cilës po flasim sot, është një poeteshë, poezinë e së cilës e karakterizon një gjuhë e ngrysur, me një ironi, karakteristikë e krijimtarisë moderne, një varg të gdhendur me kujdes, si në planin gjuhësor, ashtu edhe në planin shprehës.
Këto vija të veçanta të poezisë së saj, të thëna kështu në mënyrë shumë përgjithësuese, as nuk e dëshmojnë mungesën e ndonjë argumenti domethënës në punë të realizimit të vlerës, por as nuk e rivlerësojnë aktin krijues poetik të poeteshës Flutura Açka. Ajo tanimë, qoftë edhe me vëllimin e fundit të saj, Zbathur (Tiranë, 2007), thuajse ka shteruar gjithë kërkimin e saj për të shpaluar përmes vargut të poezisë brengën, dëshpërimin, mënjanimin, që është veçanti e botës së teknologjisë moderne, tëhuajsimin dhe ngrysjen, që është tharmi gjuhësor i poezisë së saj në tërësi, por i vëllimeve të caktuara në veçanti, si janë fjala vjen: Kurth’ i diellit (Tiranë, 2002), apo vëllimi Zbathur (Tiranë, 2007).

Gjuha e rrëfimit romanor

Për çudi, një shumë shumë e veçantë dhe shumë karakteristike në rrafshin e rrëfimit romanor, po të këtyre shpalimeve dhe të këtyre veçorive që u spikatën për poezinë e saj, e hasim dhe në romanet e autores Flutura Açka, sidomos në dy romanet e saj më të realizuar, Kryqi i harresës (Tiranë, 2004), dhe Hiri (Tiranë, 2006). Ndoshta ndonjë lexues më tekanjoz se sa e duron mendësia jonë e shijes së vlerave artistike, mund të shtrojë dilemën, është poeteshë Flutura Açka, apo është romanciere? Për mua, që jam një lexues i natyrshëm i krijimtarisë së saj, një lexues herë me laps, që mërtiset për secilën shprehje poetike, që nuk i mbush sy, apo si lexues që hutohet fare pas një forme krejt origjinale të monologut të saj romanor, ku përmasa e kohës herë rri pezull mbi ngjarjet që ka marrë për temë rrëfimi, herë del para tyre, duke sugjeruar atmosferë të caktuar rrëfimore, për të cilën atmosferë, mendoj, se është e arritura themelore e gjuhës së aktit krijues, andaj edhe rrafshi më i realizuar artistik i prozës së autores Flutura Açka.

Mënyra e leximit të poezisë

Cilat janë interesimet themelore të krijimtarisë poetike të poeteshës Flutura Açka? Nuk e di a mund të shtrohet një pyetje e tillë, në planin e argumenteve vlerësuese për një vepër arti, por më thotë mendja, qoftë si vëllime të veçanta, duke u nisur që nga përmbledhja e parë me poezi Tri vjeshta larg  (Elbasan, 1993), (një titull shumë interesant dhe poetik), e deri te vëllimi i fundit Zbathur (Tiranë, 2007), dëshmojnë për qasje të caktuar, krejt origjinale të autores, fenomeneve të ndryshme jetësore dhe ecejakeve dhe përmbysjeve të mëdha të jetës shoqërore, dëshmitare e të cilave është edhe autorja. Pra, erdhëm te një përkufizim domethënës për aktin krijues, është pjesë e kohës kur krijohet, pra e kohës së krijuesit, pa marrë parasysh se nga i merr motivet, siç thuhet për poezinë, apo nga i merr ngjarjet, siç thuhet për romanin dhe prozën në përgjithësi, apo është një veçim, një ikje nga kjo përmasë kohe, një, si të thuash s’mbyllje me dashje për të mos u ballafaquar me ato motive dhe me ato ngjarje. Mendoj, po ashtu, ky konceptim nuk bën rrafshin themelor të realizimit artistik të poezisë së saj, as tipologjinë e këtij artikulimi artistik, por bën tabanin e saj. Pra, shtratin ku e ka vetë autorja, duke ia dhënë lëngun gjuhësor, krejt të veçantë për poezinë moderne shqipe, qoftë në planin e kërkimit të shprehjeve poetike, qoftë në rrafshin e ndërtimit gjuhësor të poezisë së saj. Do të thotë, elementin e parë për të krijuar një tipologji të poezisë së saj, duke filluar që nga vëllimi i parë e bën gjuhë poetike e autores, e veçantë, herë me qëmtimin shumë kurajoz të rrafshit shprehës, të secilit varg e të secilës poezi, herë me atmosferën ngrysëse shprehëse, të secilit varg e të secilës poezi, herë me atmosferën ngrysëse që krijon poezia e saj.
Në lexim të parë, të mbushet mendja se autorja nuk lodhet fort për të kërkuar motivet. Por, kur lexohet me vëmendje poezia e saj (e dihet kaherë kjo punë), një kërkesë e veçantë e artit poetik është filozofia e leximit, pra akti i leximit, mund të thuhet se autorja del shumë e kujdesshme dhe për vogëlimat që bëjnë tërësinë e poezisë së saj, e vargut të poezive të saj, por edhe e tërësive poetike të interesimeve të autores. Kësisoj, poezia e Flutura Açkës, bën fjalë edhe për mallin mërguar diku skutave të errëta të kohëve shumë të trazuar, sikur nuk i lënë vend as për t’u çmallur, shtron çështjen e dilemës së përjetshme të artit të fjalës poetike, a mos po ia zë frymën e gjëllimit realiteti që bëhet pjesë e atyre motiveve, më tutje bën fjalë edhe për kujtesën, e cila ndonjëherë harron tharmin e krijimit të saj, njerëzit dhe ngjarjet që kanë lënë gjurmë, qoftë në jetën e individit, qoftë në jetën e kolektivit që i takon edhe poetesha. Pastaj, krejt pahetueshëm, vijnë e ngjeshën dilemat e përjetshme për dobësinë, a përparësinë e gjinive, një zë gruaje krejt i veçantë i poezisë së saj, për të cilën liria e shpirtit nuk këmbehet as me thashemnajën e tërë botës, apo një stereotip mashkulli, që nuk arrin të tejkalojë as pragun e ardhjes së pritshme, për të përmbysur çdo gjë që ka ndërtuar ai realitet kohor, si kod të sjelljes dhe si mënyrë jete. Këto ishin vetëm disa prej planeve që shpalohen, qoftë si mënyrë e leximit të poezisë së Flutura Açkës, qoftë si mënyrë e përjetimit të saj, por qoftë edhe si mundësi e realizimit artistik të kësaj ane të krijimtarisë së autores.

Ndërtimi artistik i personazheve

Folës dhe shkrues të ndryshëm për romanet e Flutura Açkës kanë hetuar disa prej anëve të këtyre krijimeve, qoftë duke u marrë me temat e romaneve të saj, që nga Vetmi gruaje (Tiranë, 2001), përmes Kryqit të harresës, deri te romani Hiri, qoftë duke qëmtuar botën e brendshme të personazheve të këtyre romaneve, apo, në fund të fundit, duke gërmuar në mendësinë e tyre, për të gjetur rrafsh përkuese me realitetin mbi të cilën i ka ndërtuar romanet e saj, autorja Flutura Açka.
Kanë thënë se është shkrimtare e shqetësuar, e angazhuar, se ka vënë në përdorim tërë forcën e saj krijuese për të zbuluar psikologjinë dramatike të personazheve (Ahmet Selmani). Kanë thënë pastaj se, ajo “është e çliruar nga komplekset, dhe si e tillë, ajo është sa realiste, aq edhe origjinale e moderne në trajtimin artistik të dukurive të realitetit, si në rrafshin social e historik, ashtu edhe në atë të familjes dhe në rrafshin intim e të marrëdhënieve dashurore”. (Mexhit Premçi). Më tutje, kanë thënë se “fjalinë e zhdrejtë të saj nuk duhet ta kuptojmë si një lajthitje e dobësi të autores, por si një shpallje publike të “belbëzimit të gjeniut” (Hamit Xhaferi).
Në disa raste, është përpjekje të gjejnë shtresimet e rrafshit krijues të autores, sidomos në roman, ani s’e harrojnë se po ajo gjuhë shprehëse dhe po ajo mënyrë krijimi është edhe në poezinë e saj. Andaj, kanë thënë se “prania e tretur bukur e miteve, e legjendave, e trilleve folklorike, i jep ca më shumë dritë fantazisë së saj…” (Josif Papagjoni).
Për ndonjë roman të saj, ka edhe përkufizimi mahnitëse, sa të mbushet mendja, se autori ose e ka lexuar veprën si një himn, ose si një letërsi fantastike. Sido që të jetë, ato shpalojnë gjithë reagimin që ka ngjallur krijimtaria në prozë e autores Flutura Açka. Fjala vjen, kanë thënë për romanin e saj të fundit, se është njësoj, si “të kapërcesh kufijtë, ose një himn për dashurinë. Kështu, mund të përkufizoj me pak fjalë romanin më të fundit të Flutura Açkës Hiri” (Klinton Nesturi).

Kozmosi jetësor i personazheve

Personazhet e romaneve të Flutura Açkës, si për çudi, sikur bëjnë jetë kozmike. Dashurohen, apo vdesin diku në përmasën e globit, pa marrë parasysh se ku zë fill dashuria e tyre, në Prishtinë, apo në Tiranë, në Amerikë, apo në Holandë, si dhe pa marrë parasysh ku ndodh vdekja e tyre, a e dashurisë së tyre. E dashurisë së tyre, si e vetmja mënyrë e të jetuarit njerëzisht, si një mundësi reale e leximit të romaneve të saj, dhe e konceptimit të filozofisë së saj krijuese.
Por, mbi të gjitha, ato i bën realizime artistike gjuhë e shkrimit, pra gjuha me të cilën ndërton strukturën jetësore të personazheve dhe strukturën artistike të romaneve të saj, që nga Vetmi gruaje, përmes Kryqit të harresës e deri te romani Hiri.
(Dua të besoj, se proza eseistike në fund të vëllimit me poezi Zbathur, me titull Kureshtaret e Pompeit, mund të jetë një qasje e re për një temë krejt origjinale të një romani të ardhshëm të Flutura Açkës).
Andaj mund të thuhet, gjuha e rrëfimit modern e prozatores Flutura Açka, përveç saktësisë së shprehjes, përveç sintaksës krejt shqip, të saktë dhe të qartë, ka një lëngë dhe natyrshmëri që do t’ia kishin lakmi krijues e stilistë më në zë. Kur merret me jetën dhe fatet e njerëzve, kur përshkruan dhe shtjellon ngjarje nga jeta, ajo e lë hapur shtegun tokë-qiell, një përmasë e çuditshme kjo e romaneve të saj, andaj bën vend të besojmë se rrëfimi nuk është një modë, as një kokëkrisje, por është një domosdo për të thënë bërthamën e asaj që njeriu e quan jetë dhe dashuri në jetë, për jetën dhe për njeriun, kudo që ndodh ajo, jeta pra, dhe kudo që është ai, njeriu pra.

Emin Kabashi

Prishtinë,  20 maj 2008