TOENA 15 vjet përvojënë fushën e botimeve

• Shtëpia Botuese TOENA

• Adresa: Rr. "Muhamet Gjollesha",
   Kutia Postare 1420
   Tiranë

• Tel.: (4) 240116; 258893
• Tel./Fax: (4) 240117
• E-mail: toena@toena.com.al
   toena@icc-al.org   
   infotoena@albaniaonline.net
   marketingtoena@albaniaonline.net
• Http://www.toena.com.al

• Kodi fiskal: 380 449
• TVSH: J61827065F
• Llogari bankare:
     Banka Kombëtare Tregtare: 3545/317
     Raiffeisen Bank: 0101001238
     Credins Bank: 88603

• Drejtuesit kryesorë

	Fatmir TOÇI President		Irena TOÇI Drejtore ekzekutive

•  Kur është krijuar, personeli, bashkëpunëtorët

Shtëpia Botuese TOENA e ka filluar veprimtarinë e saj në janar të vitit 1993 me tre punonjës. Në organikën e saj sot përfshihen mbi 30 punonjës, si dhe një rreth i gjerë bashkëpunëtorësh (mbi 100) nga të gjitha fushat e kulturës, arsimit dhe shkencës shqiptare.

• Sa dhe çfarë boton

Që nga dita e krijimit të saj ajo ka botuar rreth 2000 tituj nga studiuesit më në zë të institucioneve shkencore dhe universitare, libra informativë, botime nga historia dhe traditat kombëtare, metoda për mësimin e gjuhëve të huaja, fjalorë të shumëllojshëm, manualë për specialistët dhe profesionistët, letërsi artistike nga autorë shqiptarë dhe të huaj, si dhe albume e harta të ndryshme.
Lista e autorëve që kanë botuar te Toena një apo disa libra e ka kaluar numrin 1000, ndërkohë që kanë punuar e punojnë mbi 50 përkthyes nga gjuhë të ndryshme të huaja, dhjetra piktorë e ilustratorë etj.

Në katalogun e botimeve të Sh.B.Toena gjatë këtyre 15-vjetëve kanë hyrë nga emrat më të njohur të letrave shqipe, të traditës dhe bashkëkohorë. Dritëro Agolli, Fatos Kongoli, Fatos Arapi, Ali Podrimja, Luan Starova, Kristo Frashëri, Sabri Godo, Teodor Laço, Visar Zhiti, Bashkim Shehu, Kim Mehmeti, Natasha Lako, Diana Çuli etj.etj., janë vetëm disa prej tyre; ndërsa personaliteti i shquar, akademiku Rexhep Qosja i ka dhënë Toena-s të drejtën ekskluzive të botimit të të gjithë librave të tij në gjuhën shqipe.
Në një seri kolanash të rëndësishme po organizohen prej kohësh veprat më të mira që ka botuar dhe po boton “Toena”. Të tilla janë seritë  “Poezia e zgjedhur shqipe”, “Tregime të zgjedhura shqiptare”, “Letërsi ballkanike”, “Përralla nga popujt e botës”, “Biblioteka e librit për shkollat”, “Letërsi e zgjedhur për fëmijë” dhe ajo më e rëndësishmja “Visare të lëtërsisë shqipe” (VLSH), që do të përfshijë veprën e plotë ose të zgjedhur të mbi 40 autorëve më të rëndësishëm të letërsisë së traditës.

Kjo kolanë ka filluar me botimin e veprës së plotë të Naim Frashërit (6 vëllime), së shpejti me Çajupin e me radhë autorët që nga fillimet e lëtërsisë shqipe deri në vitin 1939. Një projekt i rëndësishëm është kolana “100 romanet më të rëndësishme të letërsisë shqipe”, për të cilën po punohet prej kohësh. Shumë prej autorëve më të njohur bashkëkohorë të letërsisë së huaj kanë ardhur në shqip të botuar prej Botimeve Toena: Andre Gide, Mark Levi, Alberto Bevilacqua, Carmine Abate, Rafaele Nigro, etj. janë disa prej tyre. Paulo Coelho, shkrimtari brazilian që ka thyer rekordet botërore të përkthimit, publikimit dhe shitjes i ka dhënë, gjithashtu, Toena-s ekskluzivitetin në gjuhën shqipe.

Po ashtu, autorët e huaj klasikë, që nga letërsia greko-romake e deri te Shekspiri, Gëte, përfaqësuesit më të shquar të romantizmit, realizmit kritik etj. zënë vend të dukshëm në listën e gjatë të autorëve të botuar gjatë 15-vjetëve.

Në botimet për fëmijë Toena sot është zotëruese e fushës me rreth 60 tituj të botuar në vit. Emrat më të njohur të letërsisë shqipe për fëmijë, si Odhise Grillo, Tasim Gjokutaj, Bedri Dedja, Skënder Hasko, Ferhat Çakërri, Dionis Bubani, Bekim Gaçe etj. do t’i gjeni gjithmonë në katalogët e kësaj shtëpie botuese.

Nga përkthyesit më të njohur të gjuhës shqipe kanë bashkëpunuar e bashkëpunojnë me Sh. B. Toena emra të tillë si Henrik Lacaj, Robert Shvarc, Vedat Kokona, Xhevst Lloshi, Dhori Qiriazi, Muzafer Xhaxhiu, Shpëtim Çuçka, Perikli Jorgoni, Nonda Varfi, Durim Taçe, Nasi Lera, Gëzim Qëndro etj. kanë sjellë në shqip me siglën e Toena-s me dhjetra e dhjetra vepra të rëndësishme nga letërsia e huaj klasike dhe ajo bashkëkohore.

Aktualisht Shtëpia Botuese Toena boton mbi 150 botime të reja në vit, dmth në çdo 2 ditë një libër i ri. 

• Botimi i periodikëve

Që prej disa vjetësh ka filluar botimin e periodikut “Universi Shqiptar i Librit”, revistë e përmuajshme për botimet shqiptare me synim informimin dhe ngjalljen e kritikës letrare, si dhe të buletinit informativ “Botimet Toena”, për librat e reja që nxjerr kjo shtëpi botuese çdo tre muaj.

• Shtypshkronja e Shtëpisë Botuese Toena

Shtëpia Botuese Toena ka shtypshkronjën e saj të nivelit bashkëkohor, një nga më të mëdhatë dhe më të kompletuarat në vend, me përgatitje të kompjuterizuar dhe me të gjitha proceset e mekanizuara, me kapacitet rreth 160 000 fletë tipografike në orë.

• Shpërndarja e librit dhe libraritë

Shtëpia Botuese Toena merr përsipër shpërndarjen e librave që ajo boton. Me personelin, mjetet e transportit dhe libraritë që disponon organizon shpërndarjen dhe tregëtimin e botimeve të saj në të gjithë vendin, si dhe disa prej qyteteve kryesore të Evropës, kryesisht atje ku numri i emigrantëve shqiptarë është më i madh. Disa prej librarive të saj janë hapur në qytete të tilla si Tiranë, Durrës, Vlorë, Prishtinë, Gjilan, Selanik të Greqisë dhe së shpejti edhe në Athinë, Shkup, Tetovë, Ulqin, Fier, Shkodër, Sarandë e qytetet kryesore të Shqipërisë.

• Panairet ndërkombëtare të librit

Që nga dita e krijimit të saj Shtëpia Botuese Toena merr pjesë rregullisht në shumë panaire ndërkombëtare të librit, si në Frankfurt (tetor), Gjenevë (maj), Bolonjë (prill), Torino (maj), Paris (mars), Bruksel (prill), Goteborg (shtator), Selanik (maj, Sofje (nëntor), Shkup (prill) etj., duke bërë kështu promovimin e autorëve shqiptarë në botë, si dhe shpërndarjen e veprave të tyre kudo që ka shqiptarë.

• Panairet panshqiptare të librit

Shtëpia Botuese Toena është pjesëmarrëse e përhershme në të gjitha veprimtaritë që zhvillohen për librin në Shqipëri dhe trojet e tjera shqiptare. Drejtori i Përgjithshëm i saj, z. Fatmir Toçi, me cilësinë e kryetarit të Shoqatës së Botuesve Shqiptarë, është një nga organizatorët kryesorë të panaireve panshqiptare të librit si në Tiranë (nëntor), Vlorë (korrik), Sarandë (gusht), Ulqin (korrik), disa prej qyteteve më të mëdha të Shqipërisë e Kosovës, etj.

• Instituti i Librit dhe i Promocionit

Që nga viti 2007 Shtëpia Botuese “Toena” funksionon si një institut i librit dhe promocionit, duke i dhënë përparësi promovimit të librit shqip kudo që ka shqiptarë dhe në botë. Bordi themelues i këtij instituti përbëhet nga personalitete të njohur të letrave shqipe si: Jorgo Bulo (kryetar), Rexhep Qosja, Fatos Kongoli, Piro Misha, si dhe presidenti i “Toena”-s Fatmir Toçi.

Opinione dhe vlerësime të disa personaliteteve të njohur për Toena-n
Me rastin e 15-vjetorit të krijimit

Agim Vinca poet, studiues - Prishtinë     Roli i madh në botimin, përhapjen dhe afirmimin  e librit shqip

Shtëpia botuese “Toena” nga Tirana, në këta 15 vjet të veprimtarisë së saj, ka luajtur një rol jashtëzakonisht të madh në botimin, përhapjen dhe afirmimin e librit shqip.

Pa “Toenën” veprimtaria botuese në gjuhën shqipe në periudhën e tranzicionit të vështirë shqiptar, do të ishte shumë më e varfër si përmbajtje dhe shumë më modeste si cilësi, kurse libri shqip shumë më pak i pranishëm në mesin e lexuesve shqiptarë në Shqipëri, në Kosovë, në Maqedoni e në viset e tjera shqiptare, si edhe në diasporë.

Tani kur kjo shtëpi botuese shënon 15-vjetorin e veprimtarisë së vet të frytshme, mund të thuhet se “Toena” si botues ka disa veçanti, që nuk i kanë, së paku jo në atë masë, botuesit e tjerë shqiptarë të kohës sonë.

“Toena” ka botuar libra të autorëve shqiptarë të të gjitha trevave, rrymave e orientimeve politike, shoqërore, letrare e estetike, duke u treguar e hapur ndaj prirjeve e preferencave të ndryshme stilistike e të tjera, si edhe letërsi botërore të vendeve e gjuhëve të ndryshme të të gjitha periudhave letrare -  nga antika e deri në ditët e sotme.

“Toena” ka themeluar bibliotekën e poezisë së zgjedhur shqipe, të tregimit shqiptar dhe të kritikës letrare në gjuhën shqipe. Në secilën nga këto biblioteka a kolana, si i quajnë drejtuesit e saj, kanë dalë një numër i madh librash me poezi, tregime, ese e studime të zgjedhura të autorëve kryesisht bashkëkohorë shqiptarë, por edhe të tjerë.

“Toena” ka ekskluzivitetin e botimit të veprave të njërit nga krijuesit më të rëndësishëm e më të frytshëm shqiptarë të kohës sonë, akademik Rexhep Qosjes, nga i cili, në dhjetë vitet e fundit,  ka botuar mbi dhjetë vepra të reja letrare, shkencore e publicistike dhe ka ribotuar pothuajse në tërësi veprat e tij të mëhershme.

“Toena” ka nxjerrë, ndonëse me ndërprerje të herëpashershme, edhe revistën e saj, “Universi shqiptar i librit”, e cila ka tërhequr vëmendjen e lexuesve si me informacionet e shumta për botimet dhe veprimtaritë për librin, ashtu edhe me intervistat e gjera e problemore me krijues të fushave të ndryshme, që ka sjellë pothuajse në secilin numër të saj.

Një vëmendje të posaçme “Toena” si botues i ka kushtuar edhe botimit të librit shkencor shqip, që nga Fjalori i gjuhës së sotme shqipe e Historia e popullit shqiptar dhe gjer te veprat e tjera sintezë për personalitete, ngjarje dhe probleme të historisë, të letërsisë dhe të kulturës shqiptare në përgjithësi.

“Toena” ka qenë promotor i organizimit të panaireve të shumta të librit, që janë mbajtur dhe vazhdojnë të mbahen në tërë hapësirën shqiptare, duke krijuar kështu një traditë pak a shumë të re në kulturën shqiptare dhe duke i bërë shërbime të shumta librit shqip dhe lexuesit shqiptar.

Për të gjitha këto, në këtë jubile të “Toenës”, 15-vjetorin e fillimit të veprimtarisë së saj botuese, i përgëzojmë drejtuesit dhe punonjësit e saj për punën që kanë bërë dhe urojmë që ta vazhdojnë atë edhe në të ardhmen me të njëjtin zell e përkushtim dhe me nivel e cilësi akoma më të lartë si në planin përmbajtësor, letrar e shkencor, ashtu edhe në atë artistik, grafik e teknik.

ALI ALIU akademik, Shkup - Prishtinë     Botuesi i përmasave të qendrave të mëdha evropiane

Dua të veçoj tre karakteristika, sipas meje, të kësaj shtëpie botuese, dhe i uroj njëkohësisht punë të mbarë. Së pari, ne për herë të parë në hapësirën tonë kemi një botues përmasash të qendrave të mëdha evropiane, një botues që është në hap me atë çfarë ndodh me librin, jo vetëm në hapësirën tonë, por edhe më gjerë. Shtëpi botuese me potencial të madh profesional, dhe me një aparaturë, sensor të ndjeshëm për atë që është aktualitet letrar në përmasa botërore. Së dyti, një shtëpi që është shtrirë në krejt hapësirën shqiptare, institucione që ne i kemi dëshiruar, i kemi ëndërruar që t’i kemi, siç i kemi tashmë edhe kanalet televizive që mbulojnë krejt hapësirën shqiptare. Toena në gjirin e vet, në fizionominë e vet, në strukturën e vet i ka përfshirë të gjithë krijuesit që shkruajnë në gjuhën shqipe, pavarësisht hapësirës dhe kufijve, pra i ka hequr kufijtë. Një veçori tjetër është që Toena, me një urti, me një mençuri ka ditur t’i bëjë bashkë krijuesit nganjëherë edhe të fragmentarizuar, të regjioneve, rretheve, të shkollave të ndryshme me një takt, me dashamirësi. Sikur dëshiron t’i heqë këto fragmentarizime, t’i afrojë, t’i bashkojë krijuesit, e natyrisht këtë nuk e bën në mënyrë agresive, por në mënyrë spontane. Është një shtëpi botuese me të cilën ne ndihemi mirë, edhe nëpër panaire ndërkombëtare letrare, dhe unë me këtë rast u dëshiroj që ta vazhdojnë këtë linjë që kanë nisur. Ata s’mund të kthehen, veç mund të përsosen edhe më tej, kjo në sajë të një udhëheqje të mirë. Do përmend edhe shkathtësinë, edhe vullnetin e Fatmirit, por edhe një shkathtësi e vullnet për të qenë pranë librit, dashuri për të qenë pranë librit, që e ka edhe Irena. Ajo inkuadrohet dhe kontribuon në dukjen e librit, performancën, zgjidhjen teknike që është e suksesshme. Jo rastësisht Toena është një shtëpi botuese që ka arritur rezultate të tilla.

Në botimet shqiptare, në ato kolanat e veta siç e ka poezinë, tregimin, për herë të parë ne kemi përzgjedhje të zhanreve të ndryshme që nuk e kemi pasur në mënyrë kaq profesionale. Ajo po përgatitet dhe ka nisur startin e një projekti shumë të madh në botimin e traditës letrare shqiptare, që brenda këtij viti do të kemi në duar një pjesë të këtij projekti të madh. Të gjitha këto janë risi që duhen mbështetur!

Unë kujtoj që çdo shtet ka nevojë të ketë institucione përmasash të tilla, të ketë shtëpi botuese të tilla, dhe në mos përkrahje drejtpërdrejt, të paktën të mos pengojë në punën e tyre. Se, nganjëherë, administrata jonë këndej dhe andej pritet ta pengojë librin, komunikimin e librit, dhe të mos ketë shumë ndjeshmëri për librin fatkeqësisht.

Kujtoj se shkrimtarët e mirëfilltë preferojnë që t’i botojnë librat e tyre në një shtëpi botuese përmasash të tilla. Tash një nevojë dhe një dëshirë të tillë e kanë të gjithë shkrimtarët, të gjithë krijuesit të botojnë në një shtëpi që di ta vlerësojë librin e ta proklamojë e shpërndajë atë.

Uroj ta vazhdojnë me këtë ritëm, dashuri dhe profesionalizëm ndaj librit, ndaj letërsisë edhe në këto ditë të vështira për librin. Pasi ajo çka bën Toena me librin është vërtet heroizëm.

ALI PODRIMJA poet, Prishtinë     Botuesi që rrënoi muret që kishin ndarë librin shqip

Toena është një nga shtëpitë botuese më të njohura në mbarë hapësirën shqiptare dhe ka luajtur dhe luan një rol të rëndësishëm në botimin dhe përhapjen e librit shqip. Posaçërisht, ka rrënuar edhe ato mure që kanë qenë dikur mes shqiptarëve. Toena ka bërë të mundur që të gjithë autorët, nga e gjithë hapësira shqiptare, të bashkohen.

Risitë e saj vërehen tek autorët e botuar. Dua ta përsëris që Toena ka qenë e para që ka rrënuar ato mure, të cilët e kanë ndarë librin shqip, ai që botohet në Kosovë, Maqedoni, Mal të Zi dhe atij në Shqipëri. Pra, për herë të parë libri shqip u botua në Shqipëri të autorëve pa marrë parasysh se të cilës anë ishin. Për mua ka qenë dhe e konsideroj këtë një nga shërbimet më të mëdha që i ka bërë librit shqip.

Fatkeqësisht shteti, si këtu te ne edhe në Shqipëri pak ka kujdes ndaj librit shqip, pasi merret me ca çështje të tjera, që ndoshta për shtetin janë më të rëndësishëm sesa libri. Mirëpo kjo rrjedh edhe prej kulturës të atyre që e caktojnë këtë.

Pas rënies së Shtëpisë Botuese “Rilindja” në Kosovë, të cilën e rrënoi gjenocidi serb, dhe indiferenca e administratorëve shqiptarë, atë afirmat të letërsisë që krijohet një Kosovë e mori “Toena”. Por s’do të thotë që vetëm Toena ka dhënë një kontribut të madh në botimin e vlerave shpirtërore nga Kosova, por ishte e para që ndërhyri në atë shkretëtirë të madhe kulturore që la gjenocidi serb.

Basri Çapriqi poet, studiues - Prishtinë     Botuesi i promovimeve dhe që vuri në kontakt krijuesin me lexuesin

Njëherë dua të them se Shtëpia Botuese Toena, është një nga shtëpitë më të mëdha në hapësirën shqiptare, e shfaqur pas rënies së një sistemi dhe të një filozofie të prodhimit të librit. Do thosha se Toena ka kontribuar në ndërrimin e konceptit për shtëpitë botuese, ka sjellë filozofi të re në prodhimin e një produkti që është jo si gjithë të tjerat. Dhe me sukses ka arritur të gërshetojë atë që është mision dhe atë që është treg. Pa këto të dyja, unë them se në tërë botën, aty ku libri ka një shtrirje dhe sukses më të madh, unë them se ky sukses arrihet kur ka një gërshetim të harmonishëm të këtyre dy elementeve.

Toena ka sjellë, para së gjithash, një kulturë në botimin e librit shqip, ka sjellë një numër të madh titujsh, që sjell çdo vit qindra tituj, ka sjellë një kulturë në përgatitjen e librit, sepse deri në vitet ’90 sidomos në Shqipëri, por edhe në Kosovë, apo në të gjithë hapësirën shqiptare, libri ishte një produkt, të cilit nuk i kushtohej shumë kujdes përgatitjes dhe kulturës së botimit të tij. Toena shquhet më së shumti për këtë, për një përgatitje shumë cilësore të librit, për një shpërndarje shumë të mirë, një menaxhim të jashtëzakonshëm të kontaktit të krijuesit me lexuesin. Nëpër të gjitha panairet ajo bën një kontakt cilësor, të kulturuar, fton krijues nga e gjithë hapësira shqiptare, bën promovime dhe vë në kontakt lexuesin me krijuesin.

Them që shteti, si në Shqipëri ashtu edhe në të gjithë hapësirën shqiptare duhet të gjejë formën që të ndihmojë në krijimin e shtëpive të mëdha botuese, si i thonë ndryshe, gjigant botues. Para së gjithash, shtëpi botuese nuk mund të ketë në profilin që në jemi mësuar të shohim jashtë nëpër panairet ku jemi prezent, pa krijuar mundësi, së paku në kuadrin ligjor, të ketë lehtësi të qarkullimit të librit, lirim nga taksat e nga ngarkesat që libri tani i ka dhe që e vështirësojnë punën e tyre.

Do thosha që Toena ka arritur që, përmes panaireve që sot janë tradicionale, të shtrihet në të gjithë hapësirën shqiptare, ka arritur të bëhet një nga shtëpitë botuese kryesore, e me aftësitë e veta menaxheriale ka arritur që të imponojë një shtrirje kaq të gjerë, saqë autorët e zgjedhin Toena-n për ta botuar librin e vet për arsyen e thjeshtë se libri i tyre do të kontaktojë më lexuesin në të gjithë hapësirën shqiptare. Bëhet një promovim cilësor dhe i kulturuar nëpër panaire ose jo, dhe ky është një ideal i kahershëm i shqiptarit, që libri të shpërndahet në sa më shumë vende, në një hapësirë sa më të gjerë dhe ta gjejë lexuesin deri në skajet më të fundme.

Uroj që Toena të rritet edhe më shumë. Uroj të botojë sa më shumë tituj, të botojë edhe më përkthime cilësore, dhe ta mbajë hapësirën kulturore shqiptare të lidhur me hapësirën gjithëbotërore përmes përkthimeve cilësore. Dhe uroj që, ashtu siç ka qenë deri më tani, të jetë një shtëpi botuese ku shkrimtarët kanë një bashkëpunëtor, apo kanë një shtëpi të vetën me të cilën me dëshirë lidhen për të botuar librat e veta.

Din Mehmeti poet - Gjakovë     Toena urë e bardhë mes krijuesve

Toena ka arsye të jetë e lumtur për punën e bërë për botimin e librave të rëndësishëm të shkrimtarëve shqiptarë dhe të huaj; në ekspozimin e tyre në panairet ndërkombëtare dhe në të gjitha qendrat kryesore të banuara nga shqiptarët; në themelimin e librarive të reja; në shtimin e blerësve të librit; në motivimin e lexuesve të brendshëm e të jashtëm për të njohur më mirë kulturën, artin, historinë e popullit shqiptar. Ani pse në kushte jo të favorshme materiale plot trazira politike për t’i realizuar planet e botimeve, Toena, megjithatë, erdhi duke u forcuar për t’u bërë shtëpi e madhe botuese gjithëkombëtare, siç është sot. Toena nuk qëndroi indiferente as ndaj ngjarjeve të mëdha që po ndodhin në gjysmën tjetër të kombit. Në kohën kur Kosova po mbytej në gjak, kur provoheshin kundër saj të gjitha format e dhunës dhe gjenocidit, Toena botonte libra të shkrimtarëve të Kosovës për t’i njohur lexuesit e brendshëm e të jashtëm me vlerat artistike të veprave të shkrimtarëve të gjysmës tjetër të kombit. Vizioni i qartë kulturor, politik dhe patriotik që kishte ndaj tragjedisë kosovare, e bëri Toena-n pjesëmarrëse në Luftën për Çlirimin e Kosovës nëpërmjet aktiviteteve të ndryshme kulturore. Toena u bë urë e bardhë mes  krijuesve, duke u mundësuar atyre, përmes promovimeve të librave dhe konsultave të shumëllojshme, të njihen më mirë me vlerat e veprave të njëri-tjetrit, me idetë, format, stilet dhe kahjet e zhvillimit të letërsisë kombëtare dhe asaj botërore, në mënyrë që të integrohen shpirtërisht mes veti në ato sfera boshe ku ky integrim ishte i domosdoshëm për interesat kombëtare. Tani, Toena mund të mburret me jubiletë e punës së vet, sepse gjatë pesëmbëdhjetë viteve të shkuara botoi dritë, dituri, art, histori për t’i bërë lexuesit e vet më të dinjitetshëm, më të dijshëm, më humanë, ndërsa kombin më të bashkuar, më të fortë e më të kulturuar.

Dritëro Agolli poet, shkrimtar - Tiranë     Roli i madh e i gjithanshëm i Toenës në kulturën Shqiptare

Toena është një ndër të parat të tilla që u krijuan në fillim të viteve ’90. Por do thosha se është e para nga cilësia e saj, që në bërthamë, pasi i plotësonte të gjitha kriteret e një shtëpie botuese, pasi kishte redaktorët e saj, korrektorin e piktorin, por edhe një këshill që vlerësonte dorëshkrimet, jo vetëm ato shqiptare, por edhe përkthimet nga letërsia e huaj. Si e tillë ajo mund të quhet e para, kurse të tjerat nuk ishin të organizuar në këtë mënyrë! Kjo pasi ishte edhe një kaos i madh në atë kohë, politik, ideologjik e kulturor, siç të gjithë i dimë ato vite të ndryshimit të madh. Nga kjo bërthamë që jepte një perspektivë se si do të bëhej, ajo erdhi duke u rritur dhe u bë një nga shtëpitë më të mëdha botuese, me botime të shumëllojshme, jo thjesht dhe vetëm letërsi, histori, publicistikë, memuare të ndryshme. Kështu mori përpjesëtime shumë të mëdha dhe e ndihmoi shumë lexuesin tonë sepse krijoi njëfarë optimizmi, që edhe në këto vështirësi të mëdha, lind një shtëpi e tillë që synon drejt një harmonie të njerëzve. Madje Fatmir Toçi me Irenën, që janë aktivë e që interesohen për letërsinë shqipe, këta për përfitime mund të hapnin një restorant, apo një tjetër biznes, pasi ne e dimë se sa vështirësi ka libri për t’u shitur në këtë gjendje ekonomike në të cilën gjendemi. Por ata i hynë një pune të tillë, që për shumë dukej si aventurë që në një kaos të tillë të botosh libra. Kanë bërë një punë të madhe nga kjo anë pasi u përpoqën që t’i japin njerëzve kulturë, por një meritë e tyre e madhe është se tërhoqën shumë shkrimtarë të të gjithë brezave, e sidomos të të rinjve, që krijonin në këto kushte të demokracisë dhe me këto forma bashkëkohore, të përshtatura me kohën. Po nuk harruan edhe shkrimtarët e vjetër që kanë krijuar edhe në kohën e socializmit si Qamil Buxheli, Naum Prifti e Odhise Grillo, që ka luajtur një rol të madh pasi ka qenë edhe redaktor i asaj shtëpie botuese, por edhe Niko Nikolla. Pa lënë mënjanë edhe shkrimtarë të huaj, një pjesë të të cilëve i ftuan edhe këtu, si Rafaele Nigro. Tërhoqën shumë shkrimtarë tanë, të huaj, por edhe nga mbarë hapësira shqiptare si Rexhep Qosja, që është edhe një nga personalitet më të njohura shqiptare. Toena ka luajtur një rol të madh e të gjithanshëm në kulturën tonë.

Ky është një nga kontributet më të mëdha që ndërmerr Toena, dhe kalon përtej një kontributi të thjeshtë, duke shkuar te një nismë fisnike, atë të të respektuarit të traditës, pasi tani me zhvillimin e shoqërisë dhe kontaktit me kultura të ndryshme, tradita lihet edhe pak në hije. Por edhe sa i takon kostos, nuk ka ndonjë ndërmarrje tjetër që të marrë një nismë të tillë. Edhe sikur Akademia të ishte në veprimtari do t’i mungonin paratë për të botuar një kolanë të tillë, kaq të madhe. Kjo është një nismë shumë e rëndësishme, që njerëzit të mos e harrojnë këtë traditë, që krahas së resë që zhvillohet të hedhin sytë edhe në të kaluarën, se pa traditë nuk mund të ketë të tashme, bashkëkohore. Kjo është e pamundur, pasi në një vend të zbrazur nuk mund të ketë një shtresë tjetër që t’i vihet sipër asaj. Nga hiçi nuk del asgjë, nga hiçi do të dalë hiçi. Ndaj edhe nga kjo anë është një veprimtari shumë e çmuar.

Fatos Kongoli shkrimtar - Tiranë       Gjithnjë në avangardë të Botimeve shqiptare

Toena është një nga të parat që u krijuan fill pas përmbysjes së regjimit totalitar, një nga pionieret në kushtet e reja të pluralizmit demokratik, dhe sot, me sa di unë, është një nga shtëpitë më të fuqishme e më përfaqësuese. Botimet shqiptare nuk mund të përfytyrohen pa botimet e Toena-s, pasi ajo luan një rol thelbësor në botimet shqiptare.

Kjo është shumë e vërtetë dhe unë e kam vërejtur këtë jo vetëm si lexues, por duke qenë një autor që botohem nga kjo shtëpi botuese prej shumë vitesh. Kam pasur rastin dhe fatin që, duke marrë pjesë në aktivitetet e panairet e saj kudo, kam vërejtur se ajo është një shpërndarëse shumë e mirë e librit, duke e çuar atë kudo ku ka shqiptarë. Dhe kjo është një nga arsyet që vite të shkuara vendosa që librat e mi të shohin dritën e botimit te Toena.

Bashkëpunimi im me Toena-n është shumë i ngushtë, shumë i afërt, pasi këtu janë dy anët. Shtëpia botuese bën punën e saj dhe unë kam përfitimet e mia prej saj. Unë kam pasur bashkëpunime edhe me shtëpi botuese të tjera më parë, pa dashur të hyj në hollësira, por te Toena gjeta kushte më të mira që mund të kërkojë një autor për botimin e librave të tij. Ajo për të cilën më kënaq shumë është shpejtësia me të cilën Toena boton një libër timin çdo herë që unë e dorëzoj. Kjo s’më ka ndodhur kurrë më parë. Toena librin tim e nxjerr brenda muajit dhe shpërndahet kudo dhe kjo është gjëja kryesore që kërkon një autor, pra shpejtësia e botimit në mënyrë që ajo të ruajë ritmin e botimit.

Unë jam  njëri ndër pesë anëtarët e bordit të Shtëpisë Botuese Toena. Ky është një bord që e kthen Toena-n në fakt në një institucion botues. Ky është në fillimet e tij ndaj unë e kam të vështirë të them diçka shumë konkrete për të, pasi ende nuk kam përvojën e duhur në të, por projektet e këtij institucioni botues, në bordin e të cilit bëj pjesë, janë shumë interesante për të ardhmen e tij.
Uroj gjithçka do të donte një botues në veprimtarinë e tij e për të qenë gjithnjë në avangardë të botimeve shqiptare.

Gëzim Hajdinaga Kryetar i Komunës së Ulqinit   Një derë e re komunikimi për shqiptarët e Malit të Zi me kulturën kombëtare

Më vjen shumë mirë që mund të flas për kontributin e Toenës në sjelljen e librit shqip në trevat e Malit të Zi dhe kurdo që më jepet rasti unë nuk lë pa përmendur këtë fakt. Dhurata më e madhe për shqiptarët e Malit të Zi, sidomos në begatimin e jetës kulturore, duke pasur parasysh se libri ka qenë një zonë e ndaluar për shqiptarët e Malit të Zi, në kontaktet e para të tij dhe Toena-s, edhe për faktin se ai është kryetar i Shoqatës së Botuesve Shqiptarë, mund të them se shqiptarëve këtu i hapet një derë e re në komunikimin e tyre me kulturën. Deri dje ka qenë edhe një libër shqip ka qenë i ndaluar të hyjë këtu, por në saje të një komunikimi të mirë kemi arritur që para 7 vjetësh, në Ulqin mundëm të hapim të parin panair të librit në të cilin morën pjesë mbi 60 shtëpi botuese shqiptare. Jemi sulmuar, dhe kujtoj ato ditë në prag të hapjes së panairit që gazetat opozitare e kanë sulmuar shumë panairin. Panair ky i cili ka shërbyer që Ulqini të shndërrohet në një qendër aktivitetesh kulturore të shqiptarëve në Mal të Zi. Jo vetëm libri, por edhe autorët, krijuesit kanë qenë pjesë e këtij manifestimi. Duke organizuar për 7 vite me radhë, ne kemi pasur nderin që të kemi këtu emrat më të njohur të letrave shqipe, por edhe të politikës. Ka qenë panairi ai që ka takuar në vitin e tij të pestë të mbajtjes dy presidentët Vojaneviç dhe Moisiu.

Jo më kot edhe unë preferova të jap një panoramë të gjerë të asaj çka ka ndodhur në këto vite. E kur bëhet fjalë për Fatmirin, nuk mund të lë mënjanë dhe pa përmendur një tjetër aktivitet të organizuar në bashkëpunim me të... Komuna e Ulqinit, ku sot jam unë i ulur në karrigen e kryetarit, ka marrë dhuratë për një ditë 15 mijë libra. Ndaj edhe s’mund të mos e falënderoj z. Toçi për këtë dhe njëherësh për iniciativën që ka mundur të bëjë bashkë gjithë botuesit duke i falënderuar edhe ata të gjithë, pasi secili ka dhënë pjesën e tij për këto libra që iu dhuruan Ulqinit. Duke u nisur nga kjo, këtu në Ulqin nuk ka qenë e udhës që t’i ndahen shumëkujt mirënjohje, e duke vlerësuar këtë kontribut kaq të madh të z. Toçi, Komuna e Ulqinit i dha medaljen e mirënjohjes atij. I takonte pasi ka dhënë kontributin e madh që libri shqip të prekë Ulqinin, atë libër që për ne dikur ka qenë ëndërr.

I uroj të jenë për shumë vite të tjera në jetën shqiptare dhe të botojnë sa më tepër libra. Unë jam në dijeni të aktivitetit të saj, e di mirë që numri i librave që ajo boton është i madh, por unë i uroj të botojë edhe më shumë. Të mos ndalet dhe të vazhdojë të jetë përkrah shqiptarëve kudo ku ata jetojnë dhe të vazhdojë të mbajë këtë komunikim me ta. Unë jam i hapur për këtë komunikim dhe besoj që do të vazhdojmë gjatë në këtë rrugë të mbarë që kemi nisur bashkë.

Jahir Ahmeti studies, librar - Prishtinë       Roli i padiskutueshëm në botimin e përhapjen e librit në gjithë hapësirën Shqiptare

Kontributi i Shtëpisë Botuese Toena në këto 15 vjet të veprimtarisë së saj është pa dyshim shumë i madh e i rëndësishëm. Ka luajtur një rol të padiskutueshëm në botimin e përhapjen e librit në të gjithë hapësirën shqiptare. Nga ky aspekt Toena i prin kulturës shqiptare në këtë periudhë tranzicioni.

Ajo e ka profilizuar veten si botues me kolanat e saj, botimin e poezisë së zgjedhur shqipe, tregimit, kritikës dhe esesë, dhe veprat e letërsisë bashkëkohore shqipe. Rëndësi të posaçme ajo i ka kushtuar edhe botimit të librit shkencor, duke filluar nga botimet e fjalorëve, historinë e popullit shqiptar e deri te botimet monografike, sinteza të problemeve të letërsisë së kulturës shqiptare në përgjithësi, nga personalitete të mëdha.

Ne jemi në periudhën e iniciativave të lira dhe këto shtëpi botuese dhe institucione të tjera të ngjashme në radhë të parë e mbajnë vetë veten e tyre. Por mendoj se në të gjithë hapësirën shqiptare duhet të ketë një politikë kulturore, e cila mbështet misionin e tyre e në botimin e librit cilësor e sidomos të traditës sonë letrare, e cila është shumë e rëndësishme dhe në botime të veprave të mëdha të autorëve të tjerë të letrave shqipe e botërore.

Si asnjë botues tjetër shqiptar, Toena është përpjekur ta shtrijë ndikimin e vet, t’i përhapë botimet e veta, jo vetëm në Shqipërinë shtetërore. Mund të quhet edhe promotore e organizimit të panaireve të librit që mbahen në hapësirën shqiptare. Botuesit shqiptarë mandej kanë organizuar edhe shumë veprimtari përcjellëse në përhapjen, afirmimin e librit, shtimin e interesimit për librin nga lexues të shtresave të ndryshme. Aq më shumë kur jetojmë në një kohë si kjo kur interesi për librin ka rënë së tepërmi.

Dua të përmend edhe nja dy fakte që e bëjnë të rëndësishëm këtë jubile të Toena-s, pos faktit se ajo është e profilizuar në botimet e veta, është kujdesur për traditën, ajo ka edhe veçantitë, se ka të drejtat ekskluzive të një prej krijuesve më të mëdhenj të letërsisë bashkëkohore shqipe, akademik Rexhep Qosjes. Nuk mund të mos përmend edhe revistën “Universi shqiptar i librit” që ky botues e nxjerr. Dhe kjo revistë ka luajtur një rol të madh në dhënien e informacionit për botimet, veprimtaritë me librin dhe në pasurimin e ideve të krijuesve të shumtë nëpërmjet intervistave që ajo i përcjell. Duke u nisur nga të gjitha këto, Toena-s i uroj jetë të gjatë, veprimtari të frytshme krijuese, punë të mëtutjeshme të suksesshme të botimit të librit shqip, si një nga vlerat kryesore të qytetërimit shqiptar.

Jorgo Bulo akademik, studiues i letërsisë Tiranë   Institucion elitar në fushën e botimeve

Toena me jetën e saj 15-vjeçare ka fituar të drejtën e një institucioni elitar në fushën e botimeve, dhe një institucion i besueshëm për lexuesin shqiptar dhe që konkurron në tregun e librit. Ky sukses lidhet me faktin se Toena ka ditur që në inventarin e botimeve të veta të ketë një gamë të gjerë të botimeve, duke nisur me letërsinë artistike, botime nga fusha e historisë, filozofisë, fjalorëve, etj. Po kështu ka ditur të nderojë edhe disa kolona, të cilat janë pritur dhe priten me interes nga lexuesi, dhe zënë e do të zënë vend shumë të rëndësishëm në bibliotekën e lexuesit shqiptar. Midis këtyre do të veçoja bibliotekën “Visare të letërsisë shqiptare”, e cila mëton që të japë një pamje sa më të plotë dhe me tekst sa më të stabilizuar veprën e klasikëve të letërsisë shqipe, duke filluar nga Barleti, Variboba, De Rada, Frashëri e Fishta, duke ardhur te Migjeni, Noli, Konica, Poradeci, Kuteli e kështu me radhë. Kjo është një bibliotekë që synon të japë në një pamje sa më të plotë tekstin tërësore të veprës së plotë të klasikëve, të përgatitur mbi bazën e kritereve të rrepta shkencore, i cili respekton në radhë të parë vullnetin e autorit, të jetë sa më afër vullnetit të fundit të shkrimtarit, duke parapëlqyer botime në gjallje të autorit, ose autografe. Seria është përuruar me veprën e Frashërit, në 6 vëllime dhe është botuar edhe vepra e Filip Shirokës për të vazhduar me autorë të tjerë. Kam besim që duke u nisur nga serioziteti i Toena-s që ky projekt do të realizohet tërësisht, pasi në shumë raste kur janë ndërmarrë nisma të tilla kanë mbetur përgjysmë.

Kjo është një meritë vërtet e madhe dhe e veçantë, sepse sot shqiptarët janë të shpërndarë dhe në një vështrim mërgimtarët ndiejnë nevojën shpirtërore më shumë sesa ne që jetojmë këtu në Shqipëri, për fjalën shqipe, për letërsinë shqipe, dhe Toena e kryen këtë shërbim më mirë sesa ç’e kryen për fat të keq shteti.

Është një nga më seriozet në këtë drejtim, që i kushton kujdes të veçantë gjuhës, respektimit të standardit, të normës letrare dhe mund të them se ka ardhur duke u përmirësuar vazhdimisht. Nuk mund të them se ka bërë më të mirën, pasi në fushën e botimeve përherë ka probleme, por Toena është nga ato që ka vetëdijen se botimet në radhë të parë duhet të jenë korrekte nga pikëpamja gjuhësore, pasi respektimi i normës gjuhësore, respektimi i kulturës së gjuhës, është dëshmi e kulturës dhe qytetërimit të një populli.

Toena duke qenë një nga shtëpitë botuese në pararojë, i është dashur të mbrojë politikën e botuesve, botimet nga agresioni i shtetit dhe në këtë drejtim ai ka luajtur një rol të rëndësishëm me gjithë problemet që mund të jenë krijuar, ai nuk është tërhequr nga lufta e tij për të mbrojtur të drejtat e botuesve dhe që libri të gjejë një përkrahje jo vetëm tek opinioni shoqëror, por të gjejë edhe një përkrahje shtetërore, gjë që për fat të keq në Shqipëri shumë herë mungon.
Do t’i uroja Toena-s që të ketë fatin e shtëpive botuese që mbeten të përjetshme dhe që nuk shuhen kurrë!

Kim Mehmeti shkrimtar - Shkup     Emblema e botuesit që përcakton edhe vlerën e librit

Libri në gjuhën shqipe përjetoi fatin e popullit që flet, shkruan e lexon në këtë gjuhë. Pra, libri shqip shkruhej e botohej në shumë hapësira, të cilat ishin të ndara me muret ideologjike, duke mëkuar kështu ëndrrën e krijuesve që e shkruanin, e të cilët të ndrojtur ëndërronin se do të vijë dita kur libri i tyre, pa marrë parasysh se ku është shkruar e ku është botuar, do t’i takojë tërë popullit. Në vitet e para të demokracisë, edhe libri në gjuhën shqipe përjetoi euforinë e “shfryrjes” së popullit që nuk kishte guxuar të shprehë mendimet, e lëre më të shkruajë, e të botojë lirshëm bukuritë e Makondos së vet krijuese. Pra, pas rënies së komunizmit, ndër të tjerat, shoqëritë shqiptare u begatuan me parti politike, krijues dhe shtëpi botuese. Por, pak botues arritën të mbijetonin. Shkaku qe se nuk e kuptuan atë që SH. B. “TOENA” e kuptoi qysh në ditët e para të aktivitetit të saj: se librin e ngjiz krijuesi, atij i jep jetë botuesi dhe e mëkon që të rritet lexuesi. Pra, se libri në gjuhën shqipe mund të jetojë aq sa do të bëhet gjithëshqiptare dhe se do mbijetojnë ata botues që do të arrijnë të ndërthurin, sa botën krijuese shqiptare, gjithashtu edhe lexuesin shqiptar. Andaj edhe jo rastësisht SH. B. “TOENA” qysh në fillimet e veta, listën e autorëve të vet e kompletoi nga të gjitha hapësirat ku jetonin shqiptarët, dhe librin e shpërndau kudo që kishte shqipfolës.

Parë nga ky kënd, SH. B.  “TOENA” sot është “hartë” thuajse komplete e krijimtarisë shqiptare, “hartë” në të cilën janë shënuar të gjithë izoipsat krijues të letërsisë shqipe. Kjo shtëpi botuese është edhe lajmësi më i mirë që e shpërndan librin në gjuhën shqipe kudo që ka lexues shqiptarë. Aq më shumë SH. B. “TOENA”, tani i ndërthur edhe harqet kohore të letërsisë shqiptare, duke nisur nga rilindësit e deri tek autorët e sotëm shqiptarë. Pra, kjo shtëpi botuese bëhet edhe komplotuese e bibliotekës shqiptare dhe përcaktuese e vlerave që duhet të zënë vend në raftet e bibliotekave tona.

SH. B. “TOENA” bëri edhe diçka që vonë e kuptuan shumica e botuesve shqiptarë: se botuesi e arrin kulmin e vet atëherë kur për krijuesit do të ketë domethënie që libri i tyre të mbajë emblemën e tij. E këtë e arrijnë botuesit që e kuptojnë me kohë parimin se emblema e botuesit dhe emri i krijuesve, bashku thurin kurorën e besimit te lexuesi. Kështu që SH. B. “TOENA” sot ka emblemën e vet njohëse që përcakton edhe vlerën e librit. Pra, ka edhe lexuesit e vet që e respektojnë këtë emblemë, njësoj siç ka autorët që i mbeten besnikë kësaj embleme duke e ditur se ajo është në proporcion me vlerat dhe ambiciet e tyre letrare.

Nuk ka dyshim, se SH. B. “TOENA” është një nga të rrallat që e ka të garantuar ardhmërinë. Sepse ajo ka shkuar aq larg, ka arritur aq shumë, sa vetë lexuesit nuk do të lejonin kthim mbrapa. E në ecjet e saj përpara, “TOENA” do të duhet të bëjë ato të pabërat: përpos begatimit të edicioneve të veta me krijues nga gjitha hapësirat shqiptare, ajo do duhet të ketë edhe redaksitë e veta në Prishtinë e Shkup. Kjo është e nevojshme që të mundet kështu të ndikojë edhe në zhvillimin e veprimtarisë botuese në këto dy qendra shqiptare, ku veprimtaria botuese nuk arriti ta rimarrë veten aq sa duhet.

Sido që të jetë, është e pamohueshme e vërteta se libri në gjuhën shqipe do ta kishte më të vështirë, po të mos ekzistonte SH. B. “TOENA”.  Pastaj edhe autorët dhe lexuesit shqiptarë do të ishin shumë më të varfër pa këtë shtëpi botuese. Prandaj, ajo sot mund t’u shërbejë si model botuesve të tjerë shqiptarë. Posaçërisht atyre në Kosovë e Maqedoni, të cilët ende merren me veprimtari botuese “mahalleske”. Gjë që më së shumti i pengon të arrijnë atë që është sot “TOENA”. Atë që këtë botues mbase edhe e bën të jetë njëqind hapa më larg e më lart se gjithë të tjerët.

Kristo Frashëri akademik, historian - Tiranë       Kontribut i madh në botimet historike dhe shkencore

Shtëpinë Botuese Toena e kam njohur që në momentin e themelimit të saj, 15 vjet më parë. Që atëherë më ka bërë përshtypje se Fatmiri ka dashur që t’i japë asaj prestigjin e një shtëpie botuese dinjitoze, serioze, me botime shkencore dhe jo shkencore po serioze. Një kontribut i tij i madh është botimi i vëllimeve të “Historia e Shqipërisë”, qofshin si punime origjinale, qofshin edhe si shkrime memorialistike, dhe gjithçka tjetër që lidhet me historinë e Shqipërisë. Sot për sot, ajo është shtëpia botuese që ka dhënë kontributin më të madh për këtë gjë.

Ajo solli disa risi në fushën e botimeve. Së pari, në temat historike, të trajtuara në një këndvështrim të ri, siç është historia e Shqipërisë disavëllimshe, pa zënë në gojë punimet monografike. Dhe një tjetër risi e madhe është se ka sjellë në vëmendje të publikut autorë të panjohur, të cilët më parë kanë qenë të ndaluar ose nuk kanë pasur mundësi që librat e tyre të shihnin dritën e botimit.

Luan Mulliqi Drejtor i Galerisë së Arteve të Kosovës     Ne në Kosovë e mbajmë si shtëpinë më të madhe Botuese Shqiptare

Dihet se Toena është më e madhja në trevat tona.
Ajo çka vlen të ceket është se në kuadër të integrimit kulturor, Toena ka bërë një punë të madhe me veprat e artistëve, duke përfshirë gati të gjithë emrat e njohur që krijojnë në Kosovë, e me sa unë kam informata janë rreth 400 tituj. Ka kontribut të veçantë në krijimin e tregut të librit, si në Shqipëri e përtej, e që më së miri shihet edhe nëpërmjet librarive e deri te panairet në të cilat Toena zë vendin qendror.

Jam skulptor me profesion mirëpo për aq sa mund ta përcjell letërsinë, ajo çka për mua është me rëndësi, kam vërejtur se autorët janë shumë të zgjedhur, sa i takon anës përmbajtjesore të botimeve. Profesionalizmi shumë i madh i shpërndarjes së librit, marketingu që në fusha të tjera të artit mungon, ndërsa Toena ka investuar dhe ka një marketing mjaft agresiv. Dhe kualiteti shumë i lartë i shtypit të këtyre botimeve, ndërsa unë si artist i arteve pamore them se janë shumë të zgjedhura veprat artistike, të cilat na prezantohen në kopertinat e këtyre botimeve.

Në ekonominë e tregut, arti deshi a s’deshi duhej t’u përshtatej kushteve të saj. Dhe mendoj se Toena është rast specifik kur është adaptuar dhe ka pasur suksese mjaft të mëdha. Natyrisht që edhe shteti duhet të gjejë forma të ndryshme për t’i mbështetur këto shtëpi botuese që kanë pasur sukses. Ndihma posaçërisht mund të jepet nëpërmjet lirimeve doganore, sidomos për lëndën e parë, por edhe lehtësive në qarkullim. Por edhe duke investuar në projekte të mëdha kapitale nëpërmjet letërsisë, pasi deri më tani kemi një numër shumë të madh të botimeve në letërsinë shqiptare, por ende nuk e dimë se kë kemi 100 romanet më të mira, vëllimet me poezi apo dramës. Pra, në këtë drejtim të botimeve kapitale shteti duhet të japë mbështetjen e tij, pasi janë projekte të cilat kushtojnë shumë, mirëpo janë projekte që mungojnë shumë e që kanë një vlerë të jashtëzakonshme arkivore.
Toena njihet për një marketing agresiv dhe profesionalizëm në shpërndarje. Por ajo që unë dua është t’i jepet një kontribut edhe më i madh botimeve kapitale. E ne në Kosovë, Toena-n e mbajmë si shtëpinë botuese më të madhe shqiptare, pasi ka botuar edhe shumë autorë kosovarë. E dua që edhe në të ardhmen të vazhdojë kështu.

 Mendoj se ka jo vetëm hapësirë, por edhe një nevojë shumë të madhe për një qarkullim më të madh të librit përmes trojeve shqiptare, e që është e vetmja formë për integrimin kulturor mbarëshqiptar, pasi kultura nuk mundet më të ndahet a të copëtohet nëpër hapësirat që ne kemi. Toena mundet edhe më tepër të kontribuojë në përkthimin e autorëve të mëdhenj.

Luan Starova shkrimtar - Shkup     Shtëpia Botuese që rrëzon kufijtë që na ndajnë ne shkrimtarët

Aktiviteti i Toena-s në 15 vitet e kaluara korrespondon me katarsimin e Shqipërisë prej totalitarizmit kah demokracia dhe bashkimit shpirtëror, civilizues dhe kulturor të shqiptarëve. Toena pati mision të rëndësishëm të shkruajë ditarin e katarsimit, duke ia kthyer shpresën qindra krijuesve në gjithë trevat shqiptare që ta vazhdojnë rrugën e mbijetesës nëpërmjet dritës së mijëra faqeve të librit. Edmond Zhabesi shkruante se fundi i librit është ndoshta edhe fundi i kohës. Toena, me botimet e veta, për ne shqiptarët e zgjat këtë kohë...

Shtëpitë botuese në botë, shpeshherë, stimulojnë botimin e shkrimtarëve vendas, duke qenë të vetëdijshëm se janë një “humbje” materiale, se fitimin duhet ta kërkojnë në botime atraktive, botime për tregun. Kështu, për shembull, në Paris çdo vjeshtë botohen rreth 700 romane të reja prej autorëve francezë, sepse edhe kapaciteti i leximit në këtë gjuhë është shumë i madh, dhe në këtë proces ndihet lehtë kontributi i shtetit, institucioneve të ndryshme që të inkurajohet produksioni kombëtar. Duke marrë parasysh se gjuha frënge është kodifikuar para gjashtë shekujsh, dhe gjuha shqipe jo më shumë se prej një shekulli, lehtë mund të kuptohet pse botimet shqiptare te ne duhen edhe më shumë të stimulohen prej institucioneve shtetërore. Libri ka një mision të madh për të realizuar dhe përfunduar te shqiptarët. Toena si dhe botues të tjerë në këtë mision luajnë një rol të madh historik.

Libri nuk është koniunkturë tregu, dhe duhet t’i respektojë ligjet e tij, por kudo në botë, me shekuj, ekzistojnë mekanizma të sofistikuara të shtetit që e mbrojnë jetën e librit, duke i mbrojtur edhe identitetin. Shteti, për shembull Ministria e Kulturës, duhet të ketë institucionin e vet të pavarur, siç e ka, për shembull, Ministria e Kulturës së Francës, CNL (Centre National du Livre - Qendra Kombëtare e Librit), për të stimuluar botimin e librave të autorëve kombëtarë, por edhe ata të botës, natyrisht me vlera të padiskutueshme.

Ne shqiptarët, në histori, kemi qenë një kohë të gjatë të flijuarit më të mëdhenj në Evropë prej ndarjes absurde të kufijve. Një kohë të gjatë edhe librave u ndalej depërtimi më shumë edhe se njerëzve prej njërit te tjetri kufi ku jetojnë shqiptarët. Sot, libri ka misionin të na kompensojë kohën e humbur. Besoj se Toena në këtë drejtim ka arritur rezultate kolosale. Është shtëpia botuese, e cila me më shumë sprova, guxim, tolerancë i rrëzon kufijtë që na ndajnë ne shkrimtarët e zonave “jo qendrore” t’i afrohemi lexuesit që s’e ndan kurrfarë kufiri.

Mehmet Kraja shkrimtar, publicist - Prishtinë       Kontribut esencial në unifikimin e tregut të librit në hapësirat shqiptare

Mbetet, në periudhën e tranzicionit, një prej shtëpive botuese më të konsoliduara në hapësirën shqiptare. Rëndësia e madhe e saj për mendimin tim është se ka pasur kontribut esencial në unifikimin e tregut të librit në hapësirat shqiptare. E paralelisht me këtë ka unifikuar edhe hapësirat kulturore. Pra, tregu i librit ku Toena ka mbajtur peshën kryesore, ka unifikuar hapësirën kulturore. 15-vjetori i saj dëshmon për një rritje, për një fazë të re të punëve të saj rreth botimit të librit. Ajo qëndron më lart se disa vende të rajonit dhe mund të barazohet me shtete të tjera të Evropës në punën me librin.

Numri i botimeve që ka sjellë Toena gjatë këtyre 15 viteve është i madh dhe është e vështirë që t’i përfshijmë me një rast kësi soji, por ajo që mbaj mend unë në këtë periudhë kohore është se letërsinë shqipe ajo e ka parë si një të tërë. Do të veçoja në këtë rast dy nga kolanat, atë të poezisë e tregimit veçmas. Dhe këtë e vlerësoj si një kontribut themelor për integrimin e letërsisë shqipe, respektivisht në prezantimin e saj me vlerat më të mira. Ka edhe botime të tjera të fushave të ndryshme ku letërsia ka pasur pjesën e vet, por nuk ka qenë vetëm e përqendruar te letërsia.

Vijmë te një problem që unë mendoj se Toena nuk do të ishte kjo që është nëse s’do të kishte pavarësinë që ka nga shteti. Pra, është një botues privat dhe si i tillë, kjo shtëpi është profilizuar kështu siç është profilizuar pikërisht sepse nuk ka pjesë shteti në të. Megjithatë, me politikat që bën secili shtet mund të ndihmojë secilin botues, mund të ndihmojë botimin e librit në tërësi, qoftë me taksa apo me projekte të veçanta, por unë them se Toena dhe të gjithë botuesit e Shqipërisë duhet të ndihen të lumtur për një gjë, që shteti nuk është përzier shumë në punën e tyre.

Toena ka ndihmuar shumë në integrimin e tregut të librit dhe hapësirës kulturore, së pari në tregun e librit. E duke falënderuar, jo vetëm Toena-n, po edhe disa botues të tjerë të Shqipërisë që kanë ndihmuar unifikimin e tregut të librit e më pas të unifikohet edhe hapësira letrare e kulturore. Kontributi i Toena-s në këtë drejtim, në raport më Kosovën veçmas do thosha, pasi e ka trajtuar letërsinë e Kosovës si pjesë integrale të letërsisë shqipe. Toena dhe Onufri prijnë në këtë koncept që kanë pasur sukses dhe ne shkrimtarëve të Kosovës na kanë trajtuar në mënyrë të barabartë, jo më shumë të privilegjuar a më pak të vlerësuar, e kjo është një e mirë e madhe, pasi krijon idenë e unitetit të letërsisë, pra letërsisë unike, unitetit të hapësirës kulturore, hapësirës letrare.

Natasha Lako poete - Tiranë     Botuesi që nuk pret, por që troket te shkrimtari

Toena-s në radhë të parë unë dua t’i uroj si për çdo 15-vjeçar, të bëhet 1 shekull. Është në kulmin e vitalitetit të saj kjo shtëpi botuese, por edhe të ëndrrave të saj.

Kur flet për 15 vjet të botimit të Toena-s, të bie ndër mend viti 1992. Unë dua t’i uroj Fatmirin e Irenën pasi zgjodhën një nga gjërat më të bukura, qarkullimin e vlerave, dhe ato më të ngadalshme siç është libri. Ishte koha që mund të bëhej shumëçka tjetër, të bëheshe ndërtues a biznesmen... por që të themeloje një shtëpi botuese ishte njësoj sikur të merrje një nga rreziqet më të mëdha. Sepse vetë bota e sotme e ka shumë të vështirë qarkullimin e vlerave të ngadalshme siç është libri. Por në fakt, qarkullimi i këtyre vlerave, është më solidi dhe më i përjetshmi nga ana tjetër dhe kështu ata morën përsipër një gjë kaq të madhe. Mua më kujton e gjithë kjo, ata lojtarët e vjetër në lojërat olimpike, pasi kam lexuar diku që disa garistë nga Durrësi u nisën më kuaj për të marrë pjesë në lojërat e lashta olimpike. Këtë gjë ka bërë edhe Toena, me një guxim dhe vendosmëri për këtë qarkullim të vlerave. Ne jetojmë sot në një kohë kur mbizotëron reality show, është përpjekja e njeriut për të krijuar imazh të drejtpërdrejtë, dhe është shumë e bukur që këta dy njerëz morën përsipër në këtë situatë të merreshin me botën e librit që ka një tjetër filtër, atë të mendjes dhe të mendimit dhe nisi në një vit shumë të vështirë, 1992. Vras mendjen përherë pse ajo është shumë e dashur për njerëzit, ka një prodhimtari libri të çmuar, dhe mendoj se ka disa sekrete të sajat. E ajo ka gjetur një raport shumë të mirë për letërsinë e gjallë, duke mos u mbështetur vetëm në autorë të njohur dhe shumë të mëdhenj, pasi ashtu do të mbeteshim vetëm tek ata që kanë qenë dhe nuk do flisnim për jetën tonë. Por boton edhe letërsi të ditëve tona, edhe autorë të rinj, pra është shumë e gjallë. Pasi siç është pema, është edhe letërsia e gjallë dhe Toena ka arritur mirë ta kuptojë këtë gjë. E nga ana tjetër ajo është një shtëpi botuese edhe shumë e thjeshtë, pasi ka kuptuar se tërë bukurinë e vet e ka libri, madhështinë e ka libri. Mendoj tjetër që roli i një shtëpie botuese është edhe pak profetik, dhe nuk e di nga ia kanë vënë emrin Toena, por më duket se është një nga profetët e lashtësisë. Dhe kjo anë profetike më shumë se çdo gjë i shkon një shtëpie botuese, dhe i shkon në radhë të parë shkrimtarëve. Dhe është një dashuri shumë e madhe e Toena-s me letërsinë dhe shkrimtarët dhe është meritë shumë e madhe e saj që boton letërsinë shqipe, emra të vërtetë të letërsisë shqipe.

Është shumë për t’u theksuar se falë Toena-s, libri shqip shkon në të gjithë hapësirën shqiptare, por edhe përtej, atje ku janë shqiptarët. Dhe kjo është një gjë shumë e bukur, që, falë disa botuesve, kemi traditën e festave të librit në të gjithë Shqipërinë dhe hapësirat shqiptare, por ajo çka unë dua ta theksoj edhe një herë, është respekti shumë i madh për shkrimtarin, pasi ai është një pikë uji që rrjedh, është i gjallë dhe jo shkrimtarët që mund të shpallen në një listë si ato të Byrosë politike. Pasi ka edhe shtëpi botuese konservatore. Unë prandaj e dua shumë Toena-n dhe në këtë pikë do të vlerësoja edhe kolanën e poezisë që boton, e mund të them se në këtë kolanë jam edhe unë. Pasi dihet që disa botime janë më delikate, siç është poezia, dhe kur e respekton poezinë në një shtëpi botuese, më duket se është shumë serioze. Kam pasur fatin që të jem e dhjeta në këtë kolanë e më ka bërë përshtypje që Irena e Fatmiri janë njerëz që të ftojnë, dhe nuk janë nga ata që presin të trokasësh, siç jemi mësuar ne në Shqipëri. Fatmiri troket te shkrimtari dhe jo shkrimtari te Fatmiri dhe kjo është shumë e rëndësishme. Pasi shkrimtari është individi me zërin më të lirë e më interesant, ai është vetë njeriu, dhe pikërisht në këtë gjë është ndonjëherë shumë i vetmuar. Ndaj nuk ka gjë më të mirë sesa ato shtëpi botuese që e ndjekin hap pas hapi dhe jetën e tyre e kanë të lidhur me të, ndaj edhe unë e çmoj shumë detyrën dhe rolin e kësaj shtëpie botuese.

Mendoj se pas 100 vjetësh do ta kemi sërish këtë shtëpi botuese, pasi ajo e ka lidhur punën e saj dinjitoze me librin dhe premtojnë që shtëpi të tilla të shfaqin edhe stabilitetin e shoqërisë shqiptare.

Nazmi Rrahmani Kryetar i Shoqatës së Botuesve të Kosovës     Kontribut i madh për zhvillimin e krijimtarisë letrare të autorëve shqiptarë

Kur shikon njeriu 15 vjet, nuk janë një histori e gjatë e veprimtarisë. Megjithatë, po të shikohet rëndësia, vlera dhe ajo çka ka kontribuar në momente të caktuara, në kohë të caktuara dhe në kushte të caktuara, sigurisht që është një periudhë shumë e rëndësishme, periudhë në të cilën i ka kontribuar vëllimit të veprimtarisë botuese të librit në gjuhën shqipe. Por i ka kontribuar në radhë të parë edhe zhvillimit të krijimtarisë letrare të autorëve shqiptarë, të librit të krijuar në shqip, por edhe në përkthimet, që ka një rëndësi të veçantë. E tani që po mbush 15 vjeç, ka dhënë një kontribut të jashtëzakonshëm në botimin dhe veçanërisht në përhapjen e librit pasi ka arritur të shkojë edhe në viset ku më parë e ka pasur shumë të vështirë të arrijë.

Mendoj se krijimi i kësaj shtëpie botuese lidhet me ndërrimin e një gjendjeje politike, shoqërore, kulturore, shkencore, historike të popullit shqiptar. Pasi ajo lindi fill pas ardhjes së demokracisë, ndaj edhe kjo përputhet, ndërlidhet me kushte e reja të shqiptarëve. Në këtë drejtim, ajo ka dhënë një kontribut të jashtëzakonshëm në zhvillimin e krijimtarisë letrare.

Gjithkund në botë ka mbështetje të shtetit me forma të ndryshme, varësisht kushteve në të cilat krijohet libri. Dhe në këtë fushë, shteti shqiptar ka për obligim jo vetëm Toena-s, por të gjitha shtëpive botuese, sidomos atyre që e kanë një traditë të tillë, që krahas botuesit të jetë edhe ai ndihmues. E, për këtë, duhet të gjejë format për ta ndihmuar botimin e librit, që ai të jetë sa më shumë në duart e botuesve, e natyrisht që krijimtaria të marrë hov dhe të ketë zhvillim sa më të madh.

Mendoj se Toena ka zgjedhur një prej mënyrave më të mira dhe një prej formave më të suksesshme për përhapjen e librit te lexuesi shqiptar. Dhe nëse mund të përkujtohen momente dhe çaste të punës dhe veprimtarisë së kësaj shtëpie botuese, ato ndërlidhen edhe me vetë mënyrën dhe nivelet e depërtimit të librit te lexuesi në gjuhën shqipe. Të përkujtojmë se kjo shtëpi botuese ka qenë një prej pjesëmarrëseve të vazhdueshme të panaireve jo vetëm në hapësirën shqiptare, por edhe gjetiu, sidomos nëpër Evropë, në vendet ku është një numër i madh i lexuesit shqiptar. Ajo gjatë këtyre 15 viteve ka qenë një prej botuesve kryesore që ka kontribuar më së shumti në këtë drejtim.

Piro Misha publicist, përkthyes - Tiranë     Merita për botimin dhe njohjen e autorëve shqiptarë

Toena është bërë një nga emrat më të njohur në fushën e librit shqiptar, një nga shtëpitë botuese që kontribuoi për të konsoliduar librin shqiptar, pas krizës së viteve ’90. Ka një sërë meritash, që nuk ka të bëjë thjesht me numrin e botimeve shumë të madh (është shtëpia botuese që ka botuar më shumë gjatë këtyre 15 vjetëve). Por ndër këto merita, duke konsoliduar profesionalizmin në botimet shqiptare, merita më e rëndësishme është kontributi në botimin e autorëve shqiptarë. Sot janë të paktë botuesit shqiptarë që janë në gjendje ose kanë dëshirën për të botuar autorë shqiptarë, duke përfshirë emra të njohur por të rinj, autorë të panjohur, por sidomos emrat klasikë të trashëgimisë sonë letrare. Toena është në pararojë dhe ka dhënë një kontribut tepër të madh në botimin dhe njohjen e autorëve shqiptarë. Autorë, të cilët nuk janë komercialë, pasi e dimë që s’mund të shitet një autor shqiptar, aq sa mund të shitet një autor i huaj. Përndryshe do të ishte një mungesë mjaft e madhe, mjaft e rëndë, për letërsinë shqipe. Flas jo thjesht për emra e autorë tanimë të njohur siç është Kongoli a Bashkim Shehu, por për kolanën e poezisë e tregimit, botimin e traditës, etj., është një nismë tepër e rëndësishme dhe pse nuk e di sa është numri i këtyre botimeve, por është për t’u falënderuar për këtë kontribut të madh që po jep. Pasi kjo nismë nuk është komerciale, por që ka karakter të qartë kulturor që i bën nder botuesit.

Është nga më aktivët mendoj, në shpërndarjen e librit shqip, pasi tregu i saj është jo vetëm hapësira shqiptare, por edhe diaspora. Presidenti i saj, Fatmir Toçi ka një meritë të veçantë, e cila shkon edhe më tej, pasi këtë mundësi jua ka ofruar edhe botuesve të tjerë, nëpërmjet panaireve, por edhe organizimeve të tjera. Njerëzit janë të prirë të gjejnë mangësi, por Panairi i Librit të Tiranës është tepër i rëndësishëm, e po të mos ishte nisma e Shoqatës së Botuesve, e drejtuar sërish nga Fatmiri, do të kishim një mangësi shumë të madhe, në kontaktet e librit me lexuesin. Këto janë kontakte që nuk arrin dot t’i bëjë distribucioni i librit e të cilën e bëjnë panairet. Në këtë aspekt, ato i kanë dhënë një ndihmë të madhe librit.

Nuk dua të zgjatem shumë në problemet gjuhësore që kanë botimet, pasi të gjithë e dinë situatën, por Toena është një nga ato shtëpi që ka kontribuar në rritjen e profesionalizmit të librit shqip. Dhe profesionalizmi nuk ka të bëjë thjesht me gjuhën, pasi libri ka shumë elementë, të cilët e bëjnë profesional, deri edhe te mënyrat e marketingut që ajo zhvillon. Kur fola për rritjen e profesionalizmit të editorisë shqiptare, të botimeve shqiptare, Toena ka një vend të padiskutueshëm.

Rexhep Ferri poet, piktor - Prishtinë     Botuesi që gdhendi një përmendore të mendimit shqiptar

Shtëpia Botuese Toena, krijuar dhe rritur nga Fatmir e Irena Toçi ka dhënë një kontribut të jashtëzakonshëm për kulturën shqiptare, e sidomos për mendimin elitar, qoftë ajo e shkruar nga shkrimtarë të njohur shqiptarë, po ashtu edhe nga letërsia botërore. Prandaj mendoj se kjo shtëpi botuese, duke i nderuar krijuesit e vet ka nderuar dhe personalitetin e vet, pasi do të mbetet një institucion privat që disa njerëz e kanë krijuar dhe e kanë rritur si të ishte një institucion shtetëror.

Sipas meje, ka bërë një të mirë që s’e kanë bërë njerëz të tjerë, qoftë ata të politikës apo të kulturës. Nuk ka bërë dallime te krijuesit e mirë, qofshin ata nga Shqipëria, Kosova, Maqedonia, Mali i Zi apo edhe diaspora.

Për fat të keq, për aq sa di unë, deri më tani shteti si në Shqipëri, ashtu edhe në Kosovë, shumë pak ka bërë për ngritjen edhe më cilësore të veprimtarisë së këtyre shtëpive botuese. As Toena nuk e ka mbështetjen e shtetit, e që në fakt duhet ta ketë, pasi ajo ka gdhendur një përmendore të mendimit shqiptar.

Shtrirjen e veprimtarisë së saj në Shqipëri, Kosovë, Maqedoni e Mal të Zi, sipas meje, askush s’e ka bërë më mirë sesa Toena, pasi veprat e botuara prej saj mund t’i gjesh jo vetëm nëpër panaire, por edhe nëpër librari si në Tiranë, ashtu edhe në Prishtinë, Tetovë, Ulqin dhe deri në diasporë.

Është një kontribut realisht shumë i madh, jo vetëm në Shqipëri, por në të gjithë trojet shqiptare, dhe për shqiptarët në diasporë. Unë kam pasur fatin që të ndjek veprimtari shumë të rëndësishme të Toena-s kudo, madje edhe në hapjen e një librarie në Selanik. E duke qenë në kontakt edhe me shqiptarë jashtë vendit, kam kuptuar vlerën e madhe të kësaj shtëpie botuese. Natyrisht që kam edhe dobësi ndaj saj, pasi pjesën më të madhe të librave të mi të fundit, kryesisht politikë e publicistikë i kam te kjo shtëpi botuese. Madje nga 8 libra që kam botuar atje, njërin prej tyre, “Kurthet e shtetit komb”, e kam botuar edhe në spanjisht, dhe është meritë e punës së madhe që ka bërë kjo shtëpi botuese që i ka dhënë dritë edhe për lexuesin spanjoll.

Toena ka sjellë cilësi të re në botimet shqip, jo vetëm sa i takon përmbajtjes, pastërtisë së gjuhës, por edhe nga pikëpamja etike. Po të shihen botimet e saj nuk dallojnë aspak nga botimet perëndimore e kjo është një meritë e padiskutueshme e kësaj shtëpie. Kushdo që ndjek shembullin e qartë, shembullin e bukur të Toena-s, është për t’u lavdëruar! Është partizan për librin, shpërndarjen e tij, rritjen e kontaktit të shqiptarëve me librin, ndaj dhe kam qenë i gatshëm të bashkëpunoj me këtë shtëpi botuese.

Rexhep Qosja akademik - Prishtinë     Toena është si një Universitet me shumë fakultete

Në 15-vjetorin e Shtëpisë Botuese Toena, sipas meje, mund të thuhet se Toena është në kushtet tona një shtëpi e madhe botuese. Janë disa arsye që mund të themi kështu. E para, veprimtaria botuese e saj gjatë këtyre 15 vjetëve ka një vëllim të madh. Ajo ka botuar vepra letrare të të gjitha gjinive, zhanreve, llojeve. Ajo ka botuar vepra shkencore e filozofike, doracak, fjalorë njëgjuhësorë, dygjuhësorë e terminologjikë që iu duhen njerëzve të shtresave dhe profesioneve të ndryshme. E dyta, Toena është shtëpi e madhe botuese për arsye se boton autorë nga të gjithë trevat shqiptare, nga Shqipëria shtetërore, nga Kosova, Maqedonia, Mali i Zi, madje edhe nga diaspora. Autorë shqiptarë, nga të gjithë trevat shqiptare, botojnë edhe në shtëpi të tjera botuese, por për Toena-n ky ishte një program, një qëllim i caktuar prej themelimit të saj. E treta, Toena mund të thuhet se është një shtëpi e madhe botuese, për arsye se e boton letërsinë shqiptare prej fillimeve të saj e deri më sot. Prej “Mesharit” të Gjon Buzukut deri më sot. Dëshmi e kësaj të fundit është kolana “Thesare të letërsisë shqiptare”, në kuadër të së cilës është botuar tanimë kompleti prej 6 vëllimesh i veprës së poetit tonë kombëtar, Naim Frashëri. E katërta, Toena mund të quhet shtëpi e madhe botuese edhe për arsye se ajo boton letërsinë botërore. Ka botuar vepra të klasikëve të letërsisë dhe të autorëve bashkëkohorë. Por, pos veprave letrare, ka botuar edhe një sërë veprash studimore e filozofike të një rëndësie të veçantë. Të gjitha këto vepra që boton Toena kanë një rëndësi të veçantë për përvojën tonë krijuese në përgjithësi dhe një rëndësi të veçantë për kulturë tonë në tërësi. E pesta, Toena mund të quhet shtëpi e madhe botuese, përpos për veprimtarinë botuese, edhe për rolin që ka luajtur dhe vazhdon të luajë për shpërndarjen e librit shqip. Toena e shpërndan librin e vet dhe librin shqip në përgjithësi në të gjitha trojet shqiptare. Përpos që librat e saj gjenden në të gjithë tokën shqiptare, e di se Toena njëkohësisht ka dhuruar libra për bibliotekat në Kosovë dhe jo vetëm. Shpërndarja e librit shqip është një punë shumë e çmuar dhe shumë e rëndësishme që ka bërë Toena, duke e çuar librin në një numër të madh të bibliotekave shqiptare, duke jua çuar librin shqip lexuesve shqiptarë në të gjitha trevat shqiptare, Toena ka luajtur një rol në krijimin e hapësirës së përbashkët kulturore shqiptare dhe në forcimin e lidhjeve shpirtërore, kulturore të popullit shqiptar në përgjithësi. Nga përvoja evropiane, e dimë se janë bërë shtëpi botuese historike edhe për arsye se i kanë kushtuar rëndësi të veçantë veprave që sjellin përvojë të veçantë krijuese, që sjellin stil të ri, që sjellin procedime të reja, që sjellin teknika të reja krijuese. E që në studimet historiko-letrare quhen vepra avangarde. Toena ka botuar vepra e kujdeset të botojë vepra që i sjellin këto të reja në letërsinë shqipe dhe që sjellin këtë përvojë në letërsinë shqipe. Si shtëpitë e mëdha botuese në Evropë, që i kushtojnë rëndësi veprave komplete dhe të autorëve të rëndësishëm, ashtu edhe Toena do t’i kushtojë, së paku në programet e saj thuhet se do t’i kushtojë rëndësi botimit komplet të autorëve më të rëndësishëm deri më sot.

Për të gjitha këto arsye, në 15-vjetorin e themelimit të saj, unë i uroj Shtëpisë Botuese Toena që ta vazhdojë veprimtarinë e saj me sukses, ta vazhdojë veprimtarinë e saj që bazohet në botime dhe në shpërndarjen e librit në gjuhën shqipe, që është jo vetëm një punë, jo vetëm një veprimtari botuese, por që është njëkohësisht një mision, një mision kulturor, artistik dhe shkencor.

Sabri Godo shkrimtar - Tiranë     Vëmendje e posaçme rilindasve dhe autorëve shqiptarë

Ne po shohim që është duke lulëzuar botimi i librit, dhe kjo pritej, pasi në kohën e komunizmit njerëzit lexonin vetëm ato që i lejonte partia. Botimi bën pjesë në lirinë që fituan njerëzit dhe një nga ndërmarrjet që ka bërë më tepër përpjekje dhe që ka qenë më e suksesshme është pa dyshim Toena. Me sa kam vënë re unë, i ka kushtuar vëmendje të posaçme rilindësve dhe atyre vendas, gjë që të tjerët kanë ngurruar ta bëjnë. Ka botuar vepra të kritikut dhe mendimtarit të madh Rexhep Qosja, veprat e plota të tij, Agollin e Kongolin, etj., ka një industri të mirë të paraqitjes së librit dhe më duket se është ajo që ka rrjetin e shpërndarjes më efikas e më të gjallë. Kudo ku janë shqiptarët, ajo përpiqet që ta çojë librin, e unë i përcjell urimin që të ecë përpara dhe të shtrihet sa më shumë. Është një punë e vështirë, por është edhe fisnike dhe shumë e dobishme. Dihet konkurrenca që i bën interneti dhe televizioni librit, por libri duhet të mbijetojë, pasi në të përmblidhet e gjithë dija e njerëzimit, arti, e bukura dhe e mira e kësaj bote, ndaj edhe them se këto janë shtëpi botuese që i përkushtohen vërtet librit. Doemos që kanë edhe përfitimin e tyre, të pakta me sa kuptoj unë, por duhet t’i përgëzoj për shërbimin e madh që i bëjnë librit shqip.

Shpërndarja e librit kudo që ka shqiptarë është ajo që e dallon këtë shtëpi botuese, por ajo që dëshiroj është të shtrihemi edhe më tej, pasi ne kemi një emigracion të fuqishëm në Amerikë, pse nuk shkon libri ynë atje? Janë 1/3 e shqiptarëve që jetojnë jashtë. Unë i di që ka veprimtari në Greqi, por nuk di të jetë më gjerë, por më vjen mirë që e ka pasi kjo është mjaft inkurajoze. Dhe dua ta theksoj se duhen kërkuar rrugët për të depërtuar edhe në Amerikë, duke llogaritur diasporën e vjetër dhe emigracionin e ri, them se duhet të kemi atje rreth 600 mijë shqiptarë, të cilët besoj që do të lexonin me ëndje një libër që vjen nga vendi i tyre e që flet për historinë apo edhe ngjarjet e periudhës së tranzicionit. Mbase është një rrugë shumë e gjatë për të mbërritur në bregun tjetër, por duhet tentuar dhe do dëshiroja që të ishte Toena ajo që do ta marrë një iniciativë të tillë, pasi ajo e ka provuar se e ka një aftësi të tillë, që të depërtojë edhe jashtë Shqipërisë.

Them se Toena është e gjithanshme. Por mua më duket më prekës fakti se me një lloj sakrifice kjo shtëpi botuese ngul këmbë që të mos shkëputemi nga Rilindja, të gjallërohet letërsia e asaj kohe, por edhe fakti se përkrah shkrimtarët vendas, të cilët sot mund të mos gjejnë shumë hapësirë, pasi njerëzit janë të interesuar më fort për letërsinë e huaj që ka qenë e ndaluar. Ka edhe një lloj tendence që të ketë prioritet ajo që quhet letërsi e verdhë, por këto janë faza kalimtare, e doemos që lexuesi do të piqet më tepër me kohën dhe do të kërkojë gjëra më të kualifikuara. Por, në përgjithësi, unë e shoh si shumë pozitive këtë avancim të fuqishëm të librit.

Sali Bashota poet, drejtor i Bibliotekës Kombëtare, Prishtinë   Një shtëpi e madhe botuese si Toena do t’i duhej Kosovës

Toena cilësohet si një nga shtëpitë botuese më të mëdha në të gjithë hapësirën shqiptare, dhe që ka dhënë kontribut të madh me botimet e saj. Në këtë mënyrë ka një kontribut të madh edhe në shpërndarjen dhe prezantimin e librit, por sidomos në botimin e letërsisë bashkëkohore shqiptare.

Ajo ka sjellë shumë risi, por do të veçoja kolanën e poezisë dhe atë të tregimit, duke mos lënë aspak mënjanë edhe botimet e tjera që ajo ka nxjerrë edhe në fushën e përkthimeve. Është një ndër ato shtëpi botuese me profesionalizëm të lartë.

Mendoj se si në Kosovë, ashtu edhe në Shqipëri, shtëpitë botuese, të cilat e kanë krijuar profilin e tyre, duhet të kenë mbështetje institucionale. Pasi është e rëndësishme që të kenë fonde të caktuara në mënyrë që libri të depërtojë jo vetëm brenda hapësirës shqiptare, por edhe jashtë saj, sidomos në fushën e përkthimeve. Dhe Toena, që tanimë e ka të formuar një traditë, mund ta prezantojë siç edhe e ka prezantuar librin shqip edhe në panairet ndërkombëtare.

Në Kosovë ka një shtrirje mjaft të mirë të botimeve të saj, e do dëshiroja që edhe botimet e Kosovës të jenë në këtë masë në Shqipëri. Toena ka një ekip të mirë, i cili ka punuar që të ketë botime të shumta, të zhanreve të ndryshme, e natyrisht në hapësirën shqiptare është prezente. Por ajo që mund të them është se një shtëpi tjetër si Toena i duhet Kosovës, pasi ka nevojë të ketë edhe një tjetër shtëpi të madhe botuese, siç ka arritur Toena të jetë.

Gjithë stafit të Toena-s i uroj një punë të suksesshme, të kontribuojë edhe më tej në zhvillimin e projekteve të mëdha, sidomos atyre nacionale, që kanë të bëjnë me afirmimin e vlerave. Puna dhe angazhimi i saj më i madh është një shembull se si do të mund të zhvillohen edhe shtëpi të tjera botuese në Kosovë e Shqipëri. Ajo ka gjetur veten në tregun e librit shqip dhe afirmimin e vlerave të saj.

Skënder Hasko shkrimtar për fëmijë - Tiranë   Më duket si 45-vjeçare

Toena është shtëpia botuese më e madhe. Sa i takon botimit të veprave për fëmijë, pasi unë këtë dua të përmend më shumë, arrin të botojë 60 libra në vit, dhe i thonë shumë. Ka tërhequr emrat më të mirë, si Odhise Grillo, Bedri Dedja, Tasim Gjokutaj, Ferhat Çakërri, etj. po një gjë jashtëzakonisht e mirë veç të tjerave është botimi cilësor i krijimtarisë për fëmijë, pasi fëmijët duan ilustrimin, e nëse ai nuk është cilësor, pasi ai është i prirë ta lidhë atë ilustrim me atë që shkruhet. Ndaj edhe është shumë i rëndësishëm, pasi nëpërmjet tyre krijohen imazhet, ndaj edhe një nga vlerat e mëdha të Toena-s është ky botim. Nga ana tjetër, shpërndarja, pasi libri shqip shkon kudo ku ka shqiptarë, dhe kjo është për t’u admiruar.

Unë jam një nga bashkëpunëtorët më të brendshëm, kështu do ta quaja veten, pasi nuk ka libër për fëmijë që të mos e kem parë, të reja apo ribotime dhe vijoj të punoj atje. Kam përfituar shumë nga kjo shtëpi pasi kam parë librat më të mirë të letrave shqipe, por edhe botërore. Ndaj edhe kam përfituar shumë prej saj duke qenë kaq pranë edhe shkrimtarëve të mëdhenj.
Më duket si një 45-vjeçare! Kjo nga puna që ka bërë, nga cilësia me të cilën i boton librat. Dhe nga të gjitha këto më duket shumë më e rritur sesa është.

Shpëtim Çuçka përkthyes - Tiranë     Një ngjarje e shënuar kulturore

Ngjarjet që lidhen me botën e librit, domethënë me edukimin shpirtëror, do të duhej të ishin në qendër të vëmendjes së opinionit shoqëror dhe të programeve politike jo më pak se ato që kanë të bëjnë me arsimin dhe shëndetin, pra me edukimin intelektualo-qytetar dhe fizik. Kjo vlen aq më shumë për shoqëri me probleme të mëdha e të mprehta në të tria këto fusha, sikurse është shoqëria jonë.

Prandaj, kur një shtëpi botuese si “Toena” kremton 15-vjetorin e krijimit të vet, kjo nuk mund të mos mirëpritet si një ngjarje e shënuar kulturore. Kjo do të thotë që, në morinë e shqetësimeve dhe brengave tona, në caqet e luftës për jetesë e mbijetesë, energjia shoqërore kushtuar formimit shpirtëror të njerëzve nuk është shterur. Kjo do të thotë që dritën e librit ende mund ta shikojmë e t’i gëzohemi pavarësisht shtimit të faktorëve që ndikojnë në mosarsimimin, moskulturimin dhe mosqytetërimin e shoqërisë. Kjo do të thotë që mund të shpresojmë se përpjekjet e derisotme për ruajtjen dhe mbrojtjen e botës delikate, por jetësisht të domosdoshme të librit, do të rriten cilësisht në një veprimtari botuese që ia nënshtron tregun edukimit dhe jo anasjelltas. Dhe në këtë drejtim kemi të drejtë jo vetëm të shpresojmë në përgjegjësinë qytetare të botuesve, por edhe, e në radhë të parë, të kërkojmë marrjen e përgjegjësive të veta të plota nga ana e shtetit.
Suksese të mëtejshme “Toena”-s, suksese dhe përparim të gjithë botuesve!

Zenel Katana gazetar - Mali i Zi   Vendi i Toenës çdo herë e më shumë në majat e botuesve shqiptarë

Kur flasim për Shtëpinë Botuese Toena, për ne shqiptarët e Malit të Zi s’ka dyshim që ajo është më e njohura. Me këtë shtëpi botuese, dhe të botuesve të tjerë shqiptarë, lidhet një ngjarje mjaft e rëndësishme për shqiptarët e Malit të Zi, siç është organizimi i panairit të librit në Ulqin. Për fat të mirë, u bënë 6 vjet që në qytetin e Ulqinit, qytet me tradita të lashta, zhvillohet çdo vit panairi rajonal i librit. Për ne kjo është një festë e madhe, pasi dihet që në këtë kohë në Ulqin gravitojnë edhe mbi 100 mijë mysafirë dhe panairi është një ngjarje tepër e madhe. Duke pasur parasysh se pas ngjarjeve të vitit 1981 në Kosovë depërtimi i librit shqip ishte i pamundur. Ndaj organizimi i panaireve, të tillë ka rëndësi të madhe. Jo vetëm për faktin se lirisht mund të blihet dhe të qarkullojë libri shqip, por gjatë 6 edicioneve kanë qenë të ftuar emrat më të spikatur të kulturës, të letërsisë sonë, por edhe personalitet më të larta të shtetit.

kontributi i Toena-s për sjelljen e librit shqip në Mal të Zi është jashtëzakonisht i madh. Sot, në këto momente në Podgoricë ekziston një librari në të cilën lirisht mund të blihet libri shqip. Po falë edhe angazhimit të kësaj shtëpie botuese, biblioteka e Ulqinit është pasuruar me një numër shumë të madh të librave, pra rreth 15 mijë libra i janë dhuruar bibliotekës. E në çdo panair, tani është bërë traditë, që në momentin e përfundimit të panairit, secilës shkollë në gjuhën shqipe i dhurohet një numër i konsiderueshëm librash. Ndaj edhe nuk mund të lë pa veçuar kontributin e madh të saj, pasi, falë Toena-s, botohen vepra të autorëve shqiptarë nga Mali i Zi, duke filluar nga akademik Rexhep Qosja, Esad Mekuli, Basri Çapriqi, poetët më të rinj siç janë Hajro Ulqinaku, Asllan Bisha e së fundi libri i Haxhi Shabanit.

Libri, falë Toena-s, ka nisur të depërtojë dhe të jetë një urë lidhëse midis dy vendeve. Pasi krahas autorëve të letërsisë shqipe, janë botuar edhe autorë të letërsisë malazeze, dhe emrat më të spikatur siç është Jevrem Berkoviçi, etj. Dhe për këtë lidhje, është pikërisht libri ai që po kapërcen dhe po sfidon pengesat dhe kontribuon në marrëdhëniet e mira mes dy vendeve.
Jam më se i bindur që Toena, ashtu siç e ka nisur punën, duke na befasuar këndshëm me botime të shumta, do të vazhdojë ritin e saj, dhe ajo do të arrijë ato majat ku ne pretendojmë, duke na dhuruar jo vetëm libra nga letërsia shqipe, por edhe nga letërsia botërore. Vendi i Toena-s, çdo herë e më shumë do të jetë në majat e botuesve shqiptarë.

Zija Çela shkrimtar - Tiranë   Botuesi që ka reflektuar shpirtin e njëshit

Unë nuk jam nga ata shkrimtarë që botoj te Toena, por ndoshta kjo më lejon t’i them më lirshëm nja dy fjalë në festën e një shtëpie botuese, jo me lëvdata të pamerituara, por pa i ngrënë as hakun. Por Toena është në top listën e botuesve tanë, atje nga kreu i listës, madje ka reflektuar shpirtin e njëshit. Shtëpitë e mëdha botuese janë gjithnjë me shpirt ekspansionist, në kuptimin që ndryshe nga të gjithë shtëpitë e tjera botuese, të cilat fillojnë e profilizohen.

Kjo nuk do të thotë se çdo gjë që prek sigla e Toena-s bëhet ar, ka edhe bathë aty sa të duash. Qysh herët, Toena, me stendat e saj që të sjellin shpesh në mendje vagonët e trenit, ka përcjellë kontribute të gjera këtu edhe jashtë Shqipërisë, për të komunikuar me shtresa nga më të ndryshmet e shoqërisë. Edhe për ata që veç letërsisë kanë edhe interesa të tjera.
Të mbetemi te kontributi për të komunikuar jo vetëm këtu, por edhe jashtë vendit ...

Kjo përbën veçorinë e dytë të asaj që unë e quajta ekspansionizëm. Duke e vijuar kështu zgjerimin në gamën e botimeve, dhe ky është zgjerimi në kufijtë gjeografikë. Është botuesi që sot gjendet në të gjitha trevat shqiptare, dhe një nga botuesit më përfaqësues edhe me botën evropiane të librit. Kjo përbën një meritë të padiskutueshme të Toena-s. Sot pozicione të tilla ngjallin pak zili, pak keqkuptime, hidhen dyshime, qarkullojnë opinione që ose dalin sheshit a qarkullojnë nëpër tavolina. Mua s’do më interesonin aq dhe këto lloj opinionesh sesa raporti që Toena vendos me shkrimtarët. Pasi ajo tanimë e ka grupin e vet të shkrimtarëve, shkrimtarë shumë të njohur. Ngjet kështu që shkrimtarë shumë të njohur i japin emër një shtëpie botuese, por edhe një shtëpi i jep emrin një shkrimtari. Ndaj ajo që do të uroja për Toena-n (jo se nuk e ka) është të zhvillojë më tepër shpirtin e eksplorimit, pra të kapjes në kohë të shkrimtarëve që do të vijnë, dhe ky do të ishte kontribut i rëndësishëm. Kjo do të zgjidhte edhe atë konfliktin që ekziston, atë mes shkrimtarëve dhe botuesve, duke bërë pyetjen se cili është më i rëndësishëm. Për mua nuk ia vlen të thuash se cili është më i rëndësishëm, sesa të ballafaqohesh me realitetin. Mua më preokupojnë miqtë e mi shkrimtarë që janë përherë idealistë, se duhet të zhvishen dhe e kanë me tepri konceptin idealist për librin. Ashtu si Toena, dhe botuesit e kanë pak me tepri konceptin e librit si mall tregu. Dhe pa dyshim, në kushte të ekonomisë së tregut të dy këta faktorë do të bashkëveprojnë. Besoj që rruga e Toena-s është e qartë dhe do dëshiroja që t’i ruante veçantitë që ka, sepse çdo devijim të nxjerr nga shinat e do ta uroja për teknologjinë në botimin e librit. Janë botime që të nderojnë edhe jashtë!